Родителството не е лесно, а понекогаш во напорите да го поправиме однесувањето на детето забораваме дека зад него најчесто стои некоја емоција. Детето може да плаче, да се налути, да се повлече или да реагира бурно затоа што сè уште не знае како да се справи со она што го чувствува.
Според психологот Џонис Веб, која со години се занимава со емоционалното занемарување во детството, начинот на кој родителите реагираат на чувствата на детето може да има големо значење. Понекогаш се потребни само мали промени во зборовите што ги користиме за детето да почувствува дека е слушнато, разбрано и дека не е само.
Веб нагласува дека не постои совршен родител. Целта не е секогаш да реагираме без грешка, туку доволно добро да му помогнеме на детето да развие здрав однос кон сопствените емоции.
Зошто емоциите се толку важни?
Кога зборуваме за воспитување, често сме фокусирани на однесувањето: детето да слуша, да не прави проблеми, да не ги вознемирува другите и соодветно да се однесува во различни ситуации.
Но, според Веб, работите често се одвиваат во спротивна насока. Однесувањето на детето е под влијание на неговите емоции. Затоа, еден од најдобрите начини да му помогнеме на детето подобро да се однесува е прво да го научиме како да ги препознава и регулира сопствените чувства.
Тоа е важно и за развојот на емоционалната интелигенција. Истражувањата во последната деценија покажуваат дека децата кои подобро ги препознаваат, поднесуваат, изразуваат и регулираат емоциите кај себе и кај другите имаат подобри академски резултати, а овие вештини подоцна се поврзани и со подобри лидерски и професионални способности.
Три цели на емоционално присутниот родител
Според Веб, родителите треба да имаат три важни цели:
1. Детето да чувствува дека припаѓа и дека не е само.
Важно е да знае дека родителот е тука за него и дека може да смета на неговата поддршка.
2. Детето да знае дека неговите чувства се прифатливи и важни.
Детето треба да научи дека самите емоции не се „лоши“. Тоа може да биде одговорно за своето однесување, но не треба да биде казнувано или посрамотувано затоа што чувствува лутина, страв, тага или разочарување.
3. Детето да научи како да ги поднесува, регулира и изразува своите чувства.
Родителот кој доволно добро ги постигнува овие три цели му помага на детето да развие емоционално здравје и емоционална интелигенција. Не е потребно тоа да се прави совршено – важно е да се прави доволно добро и доследно.
Наместо овие реченици, обидете се со други
Сите родители понекогаш кажуваат нешто во момент на нервоза или замор. Но, наместо автоматски да го прекинеме детското плачење или лутина, можеме да се обидеме прво да разбереме што стои зад нив.
1. Наместо: „Престани да плачеш.“
Кажете: „Зошто плачеш?“
Со ова му покажувате на детето дека ве интересира како се чувствува и дека сте подготвени да го слушнете.
2. Наместо: „Кажи ми кога ќе престанеш со тоа однесување.“
Кажете: „Во ред е. Исплачи се, па потоа ќе разговараме.“
На детето му давате простор да ја изрази емоцијата, а потоа да разговарате за ситуацијата.
3. Наместо: „Доста веќе! Не можам повеќе.“
Кажете: „Ајде да направиме пауза за двајцата да се смириме.“
Понекогаш и родителот и детето треба да добијат време да се смират пред да продолжат со разговорот.
4. Наместо: „Поправи го однесувањето!“
Кажете: „Звучиш луто или вознемирено. Дали е така?“
Наместо веднаш да го осудите однесувањето, обидете се да ја препознаете емоцијата што стои зад него.
5. Наместо: „Требаше да размислиш пред да постапиш!“
Кажете: „Како дојде до ова? Ајде да размислиме заедно.“
На овој начин детето учи да размислува за сопствените постапки, наместо само да слушне критика.
6. Наместо: „Оди во соба додека не научиш подобро да се однесуваш.“
Кажете: „Гледам дека си лут. Дали е затоа што…?“
Со тоа родителот прво се обидува да разбере што предизвикало одредена реакција.
7. Наместо: „Добро, доста плачење, треба да влеземе во продавница.“
Кажете: „Погледни ме. Вдиши длабоко. Ајде да изброиме до пет.“
Во момент кога детето е преоптоварено од емоции, едноставната помош за смирување може да биде покорисна од дополнително убедување.
8. Наместо: „Нема од што да се нервираш.“
Кажете: „Секој понекогаш се нервира. Во ред е. Ајде да разговараме.“
Наместо да му кажувате на детето дека нема причина да се плаши или вознемирува, покажете му дека неговата емоција е разбирлива и дека може да зборува за неа.
9. Наместо: „Не зборувај со таков тон со мене.“
Кажете: „Обиди се да го кажеш тоа повторно, но малку попријатно, за да можам да те слушнам.“
Така детето учи дека неговото чувство може да биде прифатено, но дека начинот на кој се однесува кон другите сепак има граници.
Кога родителот ненамерно ги потиснува детските чувства
Сите деца имаат интензивни емоции, но тие сè уште немаат целосно развиени вештини за да се справат со нив. Кога родителот е фрустриран или преоптоварен од детската реакција, може да биде тешко и самиот да остане смирен и да одговори на вистинската потреба на детето.
Ниту еден родител намерно не сака да го посрами детето затоа што има одредена емоција. Сепак, начинот на кој реагираме може, без да сфатиме, да испрати порака дека детето не треба да чувствува она што го чувствува.
Ако ваквите пораки се повторуваат премногу често, детето може да почне да ги доживува своите емоции како нешто што треба да го крие или потиснува.
На пример, може да добие впечаток дека:
- неговите чувства се претерани;
- неговата емоција е погрешна;
- родителот не сака да знае како се чувствува;
- неговите чувства му создаваат проблем на родителот;
- треба само да се справи со сè само;
- на родителот му е важно само како се однесува, а не како се чувствува.
Токму затоа е важно да се направи разлика меѓу прифаќањето на емоцијата и прифаќањето на секое однесување. Детето може да биде луто, но тоа не значи дека може да повредува или навредува други. Родителот може да постави граница за однесувањето, додека истовремено признава дека емоцијата постои.
Никогаш не е доцна да реагирате поинаку
Ако додека го читате ова препознаете некои реченици што и самите сте ги кажале, нема причина да се обесхрабрите.
Според Веб, родителите често реагираат на своите деца онака како што нив самите им било одговарано кога биле деца. Тоа значи дека одредени модели на однесување лесно можат да се пренесуваат од една генерација на друга, освен ако свесно не се обидеме да ги промениме.
Добрата вест е дека никогаш не е доцна да започнете да реагирате поинаку.
Наместо автоматски да го прекинувате плачењето, лутината или стравот на детето, обидете се прво да разберете што чувствува. Со текот на времето, детето може да научи подобро да ги препознава и регулира сопствените емоции, а тоа може да влијае и врз начинот на кој се однесува.
На крајот, целта не е да бидете совршен родител. Целта е да му помогнете на детето да разбере дека сите чувства се дел од човековото искуство, но дека начинот на кој ги изразуваме е нешто што може да се научи и подобри.
Извор: Psychology Today, Jonice Webb, Ph.D., 24 август 2026 година.
