Детето сака да ја заврши сложувалката, но не успева. Се обидува повторно, па повторно – и одеднаш ги фрла коцките и почнува да плаче. Или бара уште едно чоколадо, добива „не“ и реагира како да се случила голема неправда.
За родителите ваквите реакции понекогаш изгледаат претерано. Но, за детето разочарувањето во тој момент е реално и може да биде многу силно.
Способноста да се поднесе фрустрацијата не се стекнува автоматски. Таа е дел од пошироката саморегулација – способноста детето постепено да научи да ги препознава своите чувства, да го контролира импулсивното однесување, да решава проблеми и да продолжи и кога нешто не се одвива според неговата желба.
Зошто некои деца реагираат толку бурно?
Кога детето не може да го добие она што го сака или не успева да направи нешто што си го замислило, може да почувствува лутина, разочарување, беспомошност или срам.
Кај помалите деца способноста за самоконтрола и регулирање на силните емоции сè уште се развива. Затоа понекогаш чувството доаѓа побрзо од способноста да се размисли што да се направи со него.
Честите емоционални испади не значат автоматски дека детето е „разгалено“ или непослушно. Тие може да покажуваат дека сè уште му недостигаат одредени вештини за справување со фрустрацијата.
Не брзајте веднаш да го решите проблемот наместо него
Кога детето се нервира затоа што не може да ја сложи играчката или да заврши некоја задача, природно е родителот да сака веднаш да помогне.
Но, ако секогаш го решавате проблемот наместо него, детето добива помалку можности да искуси дека може само да се справи со тешкотијата.
Наместо веднаш да ја земете сложувалката, можете да прашате:
„Што мислиш, кој дел би можел да оди тука?“
„Што можеме да пробаме поинаку?“
„Сакаш ли прво сам да пробаш уште еднаш?“
Помошта не значи секогаш да го направите проблемот да исчезне. Понекогаш најголемата помош е да му дадете простор на детето само да дојде до решение.
Пофалете го трудот, а не само резултатот
Ако детето успее само кога сè оди лесно, може да стекне впечаток дека успехот е единственото нешто што вреди.
Затоа е корисно родителот да забележи и кога детето се труди, повторно се обидува или не се откажува веднаш.
Наместо само:
„Браво, успеа!“
можете да кажете:
„Видов дека не се откажа иако беше тешко.“
„Проба на друг начин.“
„Ти беше тешко, но продолжи да се обидуваш.“
Специфичната пофалба за трудот и позитивното однесување може да му помогне на детето да препознае кои стратегии му помагаат да напредува.
Прво смирување, потоа разговор
Кога детето е преплавено од лутина, долгото објаснување обично нема да помогне многу.
Најпрво треба да му помогнете да се смири.
Можете мирно да кажете:
„Гледам дека многу се налути.“
„Тешко е кога не оди како што си замислил.“
„Ајде прво да се смириме, па ќе размислиме што можеме да направиме.“
Именувањето на емоцијата му помага на детето постепено да научи да препознава што се случува во него, наместо чувството веднаш да се претвори во однесување.
Дозволете му да биде разочарано, но поставете граници
Важно е да се направи разлика помеѓу прифаќањето на емоцијата и прифаќањето на секое однесување.
Детето смее да биде луто затоа што изгубило игра.
Но, не смее да удира, да фрла предмети или да повредува некого.
Родителот може да каже:
„Во ред е што си лут. Не е во ред да удираш.“
На овој начин детето учи дека сите чувства се дозволени, но не секое однесување е прифатливо.
Кратките паузи можат да помогнат
Кога детето станува сè пофрустрирано, понекогаш најдобро е привремено да се прекине активноста.
Тоа не мора да биде казна.
Може да биде едноставна пауза:
„Ајде да оставиме пет минути, па ќе пробаме повторно.“
Детето може да стане, да се напие вода, да прошета или да направи нешто мирно, а потоа да се врати на задачата.
Целта е да научи дека кога е преплавено од емоции, може да направи пауза и потоа повторно да се обиде.
И игрите се одлична можност за вежбање
Играњето е природен начин детето да вежба трпение, чекање ред, следење правила, решавање проблеми и справување со победа и пораз.
Друштвените игри, сложувалките, игрите со правила и заедничките активности можат да создадат мали, секојдневни ситуации во кои детето ќе искуси дека нешто не оди секогаш според планот.
Не мора намерно да го пуштате детето да губи, но не мора ниту секогаш да му овозможувате да победи.
Важно е постепено да искуси и едно и друго.
Родителот е најважниот пример
Децата учат како да се справуваат со фрустрацијата и гледајќи ги возрасните.
Ако родителот погреши и веднаш вика, се откажува или го обвинува некој друг, детето ја гледа токму таа реакција.
Но, ако родителот каже:
„Многу ме изнервира ова, ќе направам пауза и ќе пробам повторно.“
детето гледа дека лутината може да се препознае и контролира.
Американската академија за педијатрија особено го нагласува моделирањето на соодветно однесување – децата учат од начинот на кој родителите ги изразуваат сопствените чувства и се справуваат со фрустрацијата.
Не очекувајте детето да научи преку ноќ
Толеранцијата на фрустрација е вештина која се гради постепено.
Денес детето можеби ќе издржи две минути пред да се откаже. По некое време можеби ќе успее да проба уште еднаш. Подоцна ќе научи само да побара помош, да направи пауза или да смисли друг начин.
Тоа се мали, но важни чекори.
Целта не е детето никогаш да не се лути или да не плаче кога нешто не му оди. Целта е постепено да научи што да прави со таа лутина и разочарување.
Кога реакциите се премногу чести или силни?
Силните реакции се дел од развојот кај многу деца, но ако испадите се многу чести, интензивни или значително го попречуваат семејниот живот, училиштето, дружењето или секојдневните активности, добро е родителот да разговара со педијатар или психолог.
Особено внимание заслужува ситуација во која детето често не може да продолжи со задачите поради фрустрација, многу лесно се откажува, редовно реагира агресивно или има потешкотии со вниманието, импулсивноста или другите аспекти на саморегулацијата.
Фрустрацијата не е непријател – таа е можност за учење
Детето не треба да биде заштитено од секое разочарување.
Напротив, токму малите секојдневни неуспеси му даваат можност да научи дека нешто може да биде тешко, а сепак да продолжи.
Сложувалката може да не се сложи од првпат.
Може да изгуби во игра.
Може да не го добие она што го сака.
И може да биде луто поради тоа.
Но, со трпение, јасни граници и поддршка, детето постепено учи една од најважните животни вештини: не мора секогаш да биде по негово за да може да биде добро.
Извори: Child Mind Institute; HealthyChildren.org – American Academy of Pediatrics.
