Расте бројот на случаи на морбили во Косово и Бугарија, што претставува дополнителен ризик од внесување и ширење на вирусот во земјава. Во услови на низок вакцинален опфат – само 62 % од децата во Македонија ја примиле првата МРП-вакцина, а за колективна заштита се потребни најмалку 95 %, здравствените власти апелираат до родителите да не ја одложуваат имунизацијата со цел навремено да се спречи можна епидемија.
Министерот за здравство Сашо Клековски вчера упати апел до родителите навремено да ја почитуваат вакцинацијата на децата против морбили, имајќи предвид дека опфатот со вакцинација изнесува околу 62 %.
„Нашата цел е навремено да спречиме можна епидемија на морбили. Вакцините се најсигурната заштита од ова заразно заболување и затоа апелирам родителите да не ја одложуваат имунизацијата на своите деца“, порача Клековски.
Потребата од зголемување на вакциналниот опфат е дополнително нагласена поради регистрираните случаи на морбили во соседните земји.
Морбилите не се „обична“ детска болест
Морбилите се високозаразно вирусно заболување кое лесно се шири кога заразено лице дише, кашла или кива. Болеста може да предизвика тешки компликации, а во одредени случаи и смртен исход. Морбилите може да го зафатат секого, но најчесто се јавуваат кај децата. Вирусот најпрво го зафаќа респираторниот систем, а потоа се шири низ целиот организам. Најчестите симптоми се висока температура, кашлица, течење на носот и осип по целото тело.
Вакцинацијата е најдобриот начин за спречување на морбилите и за намалување на ризикот од пренесување на вирусот на други лица. Вакцината е безбедна и му помага на организмот да создаде заштита од вирусот. Пред воведувањето на вакцината против морбили во 1963 година и нејзината широка примена, големи епидемии се појавувале приближно на секои две до три години и предизвикувале околу 2,6 милиони смртни случаи годишно.
Карактеристичниот осип е највидливиот знак на болеста. Осипот најчесто се појавува 3 до 5 дена по појавата на првите симптоми, прво на лицето и горниот дел од вратот. Во следните околу три дена се шири надолу кон трупот, рацете, нозете и стапалата. Обично трае 4 до 8 дена, по што постепено исчезнува
Според проценките, во 2024 година од морбили починале околу 95.000 лица, најголем дел од нив деца помлади од пет години, и покрај тоа што постои безбедна и достапна вакцина. Забрзаните активности за имунизација што ги спроведуваат земјите, Светската здравствена организација (СЗО), Партнерството за морбили и рубеола и други меѓународни партнери, спречиле околу 59 милиони смртни случаи во периодот од 2000 до 2024 година. Благодарение на вакцинацијата, проценетиот број смртни случаи од морбили е намален од 780.000 во 2000 година на 95.000 во 2024 година, информираат од СЗО.
Знаци и симптоми
Симптомите на морбили најчесто се појавуваат 7 до 14 дена по изложувањето на вирусот. Карактеристичниот осип е највидливиот знак на болеста. Раните симптоми обично траат 4 до 7 дена, а може да вклучуваат:
- висока температура;
- течење на носот;
- кашлица;
- црвени и насолзени очи;
- ситни бели дамки од внатрешната страна на образите.
Осипот најчесто се појавува 3 до 5 дена по појавата на првите симптоми, прво на лицето и горниот дел од вратот. Во следните околу три дена се шири надолу кон трупот, рацете, нозете и стапалата. Обично трае 4 до 8 дена, по што постепено исчезнува. Најголем дел од смртните случаи поврзани со морбили се последица на компликации од заболувањето.
Редовната вакцинација заедно со дополнителните кампањи за имунизација во земјите со поголем број случаи е клучна за намалување на бројот на заболени и смртни случаи од морбили
Можни компликации се:
- оштетување на видот, вклучително и слепило;
- енцефалитис – воспаление на мозокот кое може да предизвика сериозно оштетување;
- тешка дијареја и дехидратација;
- инфекции на средното уво;
- сериозни проблеми со дишењето, вклучително и пневмонија.
Доколку жена заболи од морбили за време на бременоста, заболувањето може да биде опасно и за мајката и за бременоста и да го зголеми ризикот од спонтан абортус или предвремено раѓање на бебето со мала родилна тежина.
Компликациите најчесто се јавуваат кај деца помлади од пет години и возрасни над 30 години. Ризикот е поголем кај неухранети деца, особено кај оние со недостиг на витамин А, како и кај лица со ослабен имунолошки систем. Самите морбили исто така го ослабуваат имунолошкиот систем и може привремено да ја намалат способноста на организмот да се заштитува од други инфекции.
Кој е во ризик?
Секое лице кое нема имунитет кон вирусот односно не е вакцинирано или не развило имунитет и покрај вакцинацијата може да се зарази. Невакцинираните мали деца и бремените жени се меѓу лицата со најголем ризик од тешки компликации.
Како се пренесуваат морбилите?
Морбилите се меѓу најзаразните болести во светот. Вирусот се пренесува преку капките и секретите што заразеното лице ги исфрла при кашлање и кивање, но и преку вдишување на воздухот во кој претходно престојувало заразено лице. Вирусот може да остане активен и заразен во воздухот или на контаминирани површини до два часа, што придонесува за неговото исклучително лесно ширење.
Едно лице заразено со морбили може да зарази до 18 други лица. Заразното лице може да го пренесува вирусот четири дена пред појавата на осипот и до четири дена по неговата појава.
Епидемиите на морбили може да доведат до тешки компликации и смртни случаи, особено кај малите и неухранети деца. Во земјите кои се блиску до елиминација на морбилите, внесените случаи од други земји и понатаму претставуваат важен извор на инфекција.
Лекување
Не постои специфичен лек кој го уништува вирусот на морбили. Третманот е насочен кон ублажување на симптомите, одржување на хидратацијата, подобрување на состојбата на пациентот и спречување на компликации. Важно е лицето да внесува доволно течности. При дијареја или повраќање, потребно е да се надоместат изгубените течности и електролити. Важна е и здрава и балансирана исхрана. Лекар може да препише антибиотици доколку се развијат бактериски компликации, како пневмонија или инфекции на увото и очите.
Едно лице заразено со морбили може да зарази до 18 други лица. Заразното лице може да го пренесува вирусот четири дена пред појавата на осипот и до четири дена по неговата појава
Според препораките на СЗО, кај сите деца помлади од пет години со сомнеж или потврдени морбили се препорачуваат две дози витамин А – првата веднаш при поставување на дијагнозата, а втората следниот ден, во доза што ја одредува здравствен работник.
Кај деца со клинички знаци на недостиг на витамин А и очни компликации може да биде потребна и трета доза, која се дава по 4 до 6 недели. Витаминот А помага да се надоместат ниските резерви во организмот и може да го намали ризикот од одредени компликации, вклучително и оштетување на очите и видот.
Превенција
Масовната имунизација на населението е најефикасниот начин за спречување на морбилите. Сите деца треба да бидат вакцинирани според националниот календар за имунизација. Вакцината против морбили е безбедна и ефикасна. За да се обезбеди најдобра можна заштита, децата треба да примат две дози вакцина, бидејќи не сите деца развиваат доволен имунитет по првата доза.
Првата доза во земјите каде што морбилите се чести најчесто се дава на возраст од околу 9 месеци, додека во други земји се дава на возраст од 12 до 15 месеци. Втората доза се дава подоцна во детството, најчесто меѓу 15 и 18 месеци, согласно националниот календар за имунизација. Во Македонија, согласно националниот календар за имунизација, првата доза МРП-вакцина се прима на возраст од 12 месеци, а втората доза при започнување на основното образование, односно во прво одделение. Редовната вакцинација, заедно со дополнителните кампањи за имунизација во земјите со поголем број случаи, е клучна за намалување на бројот на заболени и смртни случаи од морбили во светот.
Вакцината против морбили се користи околу 60 години и претставува една од најефикасните мерки за спречување на ова заболување. Во услови на епидемии, вакцинацијата се користи и како важна мерка за спречување на понатамошното ширење на вирусот. Во 2025 година, 77 отсто од децата во светот ги примиле двете дози вакцина против морбили, додека околу 84 отсто од децата ја примиле првата доза до нивниот прв роденден.
Бидејќи сите деца не развиваат доволен имунитет по првата доза, две дози се неопходни за да се обезбеди висока заштита и да се спречи појава на епидемии.
Според проценките на СЗО и УНИЦЕФ, во 2025 година околу 29 милиони доенчиња останале недоволно заштитени од морбили, се наведува на веб-страницата на СЗО.
