Може ли детето да ја „наследи“ самодовербата од родителите? Не во буквална смисла, се разбира. Но децата од родителите можат да научат како да гледаат на себе – дали нивните грешки се доказ дека не се доволно добри, дали смеат да пробаат нешто ново, како да реагираат кога нешто нема да им успее и дали веруваат дека нивната вредност зависи од тоа колку се успешни.
Истражувањата во последните години сè појасно покажуваат дека постои поврзаност меѓу самопочитувањето на родителите и она на децата. Но уште поважно е прашањето како доаѓа до таа поврзаност.
Детето не го слуша само она што му го зборуваме
Родителот може секојдневно да му зборува на детето: „Биди сигурно во себе“, „Можеш ти тоа“ и „Не е важно ако згрешиш“. Но детето истовремено гледа како родителот се однесува кон себе.
Ако мајката направи грешка и каже: „Колку сум глупава, ништо не можам да направам како што треба“, детето добива една порака. Ако таткото по неуспехот каже: „Не испадна како што сакав, но ќе се обидам повторно“, пораката е сосема поинаква.
Децата учат преку набљудување. Тие не ги копираат само зборовите на родителите, туку и нивниот однос кон грешките, критиките, сопствениот изглед, работата, другите луѓе и самите себе. Затоа самодовербата не се пренесува едноставно како некоја особина што детето ја „добива“ од родителот. Таа, меѓу другото, се гради во односот со родителот.
Истражувањата навистина покажуваат поврзаност
Едно истражување на Лара Аугустин, објавено во 2020 година, се занимавало токму со таканаречениот меѓугенерациски пренос на самопочитувањето. Биле анализирани податоци од 1.121 дете на возраст од 9 до 16 години и нивните родители, од германското истражување pairfam.
Резултатот е интересен: самопочитувањето на родителите било умерено поврзано со самопочитувањето на нивните деца. Со други зборови, поврзаност постои, но таа во никој случај не е толку силна за да можеме да кажеме дека детето на родител со висока самопочит автоматски ќе има висока самопочит.
Истражувачите откриле уште еден важен дел од сложувалката: негативната комуникација меѓу родителот и детето делумно ја објаснувала оваа поврзаност. Значи, начинот на кој родителот комуницира со детето може да биде еден од механизмите преку кои обрасците на самопочитување се пренесуваат од една генерација на друга.
Самоуверениот родител создава поинаква атмосфера
Друго лонгитудинално истражување, спроведено на 1.665 деца од Јужна Кореја, понудило многу интересен одговор на прашањето како самопочитувањето на родителите може да биде поврзано со самопочитувањето на детето.
Истражувачите ги следеле податоците во три временски точки. Се покажало дека повисокото самопочитување на родителите било поврзано со поурамнотежени семејни интеракции, а таквите интеракции подоцна биле поврзани со повисока самопочит кај децата.
Тоа всушност има многу смисла.
Родителот кој верува во себе можеби полесно ќе му дозволи на детето нешто да направи самостојно. Полесно ќе ја прифати детската грешка. Помалку ќе ја поврзува сопствената вредност со оценките, однесувањето или успехот на детето.
А детето од таквиот однос може да добие важна порака: „Вредам и кога нешто нема да ми успее.“
Токму тоа е еден од темелите на здравата самопочит.
Не е потребно да бидете совршено самоуверен родител
Ова е добра вест за родителите кои не се чувствуваат особено самоуверено. Не мора да имате совршена самопочит за да воспитате дете кое верува во себе.
Дури напротив – детето може многу да научи кога ќе види дека родителот не е секогаш сигурен во себе, но знае да се справи со тоа чувство.
На пример:
„Малку се плашам од овој разговор, но ќе се обидам.“
„Згрешив. Не ми е мило поради тоа, но можам да го поправам.“
„Не го знаев ова, па побарав помош од некого.“
Ваквите реченици му покажуваат на детето дека самодовербата не значи да мислиме дека сме најдобри, најпаметни или дека секогаш ќе успееме.
Самодовербата е и способност да ја прифатиме можноста дека нема да успееме – и сепак да се обидеме.
Важно е и како родителот реагира на грешките на детето
Голем дел од детската самопочит се гради преку искуството: „Што ќе се случи кога ќе згрешам?“
Ако детето добива порака дека грешката е катастрофа, дека родителот ќе му се потсмева или дека љубовта и пофалбите ги добива само кога е успешно, може да почне да ја поврзува сопствената вредност со резултатите.
Истражување објавено во списанието BMC Psychology во 2023 година, спроведено на 587 адолесценти, покажало дека таканаречениот условен родителски однос – кога детето чувствува дека одобрувањето од родителот зависи од неговото однесување или успех – е поврзан со понеповолни обрасци на самопочитување.
Со други зборови, проблемот не е во тоа што родителот има очекувања. Проблемот настанува кога детето ќе заклучи: „Вредам кога сум добар.“ Наместо: „Вредам, а можам да згрешам и повторно да се обидам.“
Топлината на родителот е поважна од постојаното пофалување
Родителите понекогаш мислат дека ќе му ја зголемат самодовербата на детето ако постојано го фалат. Но здравата самопочит не е исто што и постојано да слушаме дека сме најдобри.
На децата им е потребна комбинација од топлина, прифаќање, поддршка, јасни граници и простор за самостојност.
Во лонгитудинално истражување кое следело 674 семејства од 10. до 16. година на детето, истражувачите проучувале различни елементи од семејната средина, вклучувајќи ја топлината, непријателското однесување, родителскиот надзор и вклученоста на родителите во образованието на детето.
Самото истражување нагласува дека семејната средина има важна улога во развојот на самопочитувањето во доцното детство и адолесценцијата.
Сличен заклучок донело и лонгитудинално истражување кое следело адолесценти на возраст од 14, 16 и 18 години. Емоционалната поддршка од родителите била поврзана со зајакнување на самопочитувањето со текот на времето, додека одреден облик на прекумерна контрола од страна на мајката бил поврзан со негово нарушување.
А што ако родителот самиот нема многу самодоверба?
Тука доаѓаме до можеби најважниот дел од приказната.
Ниската самопочит на родителот не е судбина на детето.
Истражувањата зборуваат за поврзаности и веројатности, а не за неизбежен пренос. На детето влијаат и други луѓе, односи, искуства, пријатели, наставници, поширокото семејство, сопствените способности и карактеристики, како и бројни животни искуства.
Родителот кој ќе забележи дека е премногу критичен кон себе веќе направил важен чекор. Може да започне да ги менува сопствените обрасци – не само поради себе, туку и затоа што детето го набљудува тој процес.
- Наместо: „Јас сум ужасна во ова.“ може да каже:„Ова навистина не ми оди, но можам да научам.“
- Наместо: „Сите се подобри од мене.“ може да каже: „Не сум најдобра во ова и тоа е во ред.“
А кога детето ќе згреши, наместо: „Како можеше да го направиш тоа?“ можеме да се обидеме со: „Што мислиш, што можеме да направиме поинаку следниот пат?“
Тоа можеби звучи како мала промена во една реченица. За детето, сепак, може да биде голема разлика.
Најдобар пример не е совршениот родител
На децата не им требаат родители кои никогаш не се сомневаат во себе, никогаш не грешат и секогаш го имаат вистинскиот одговор.
Им требаат родители кои им покажуваат дека може да се згреши, да се биде несигурен, да се побара помош, повторно да се обиде и притоа и понатаму да се има вредност.
Затоа самодовербата можеби не се „пренесува“ од родителот на детето онака како што ја наследуваме бојата на очите. Но односот на родителот кон себе може да стане дел од внатрешниот глас на детето.
А тој глас еден ден детето ќе го слуша и кога родителот повеќе нема да биде покрај него.
„Јас можам.“ или „Не сум доволно добар.“
Не е задача на родителот да обезбеди детето секогаш да ја слуша првата реченица. Но може да направи многу за таа реченица да му стане позната.
