Детето почнува да плаче. Можеби се удрило. Можеби братот му ја зел играчката. Можеби не ја добило чашата во боја што ја сака, изгубило во играта или дошло време да си замине од игралиштето.
Пред да стигнеме да размислиме што се случило, нашето тело веќе реагира.
Рамената се затегнуваат, дишењето се забрзува, вниманието се стеснува. Се јавуваат немир и силно чувство дека мораме нешто да направиме за плачењето што побрзо да престане.
- „Смири се.“
- „Не е ништо страшно.“
- „Те молам, само престани да плачеш.“
Со ваквите реченици не сакаме нужно да ги игнорираме чувствата на детето. Често само се обидуваме да го прекинеме алармот што неговото плачење го активира во нас.
Плачењето е сигнал што тешко можеме да го игнорираме. Но, тоа што нè повикува да реагираме не значи дека секоја солза мора веднаш да ја запреме.
Плачењето не е само обичен звук
Пред да може да каже: „Гладен сум“, „Ме боли“, „Премногу ми е“ или „Ми требаш“, бебето со плачењето го повикува возрасниот да му се приближи.
Од еволутивна перспектива, тоа има смисла. Човечкото бебе долго време зависи од другите луѓе и му е потребен сигнал доволно силен за да го прекине она што возрасниот го прави и да го насочи неговото внимание кон детето.
Истражување спроведено со мајки од 11 земји покажало дека меѓу најчестите реакции на плачењето на бебето биле приближување, земање в раце и обраќање кон детето. Снимањата на мозокот покажале активирање на делови поврзани со подготовката за движење и говор. Значи, плачењето не нè информира само дека нешто се случува – тоа го подготвува телото да реагира.
Поново истражување покажало дека погрубите и понеправилните карактеристики на плачот на бебето, кои се поврзуваат со поголема болка, предизвикуваат посилна реакција на автономниот нервен систем кај возрасните.
Затоа плачењето не го слушаме само со ушите. Можеме да го почувствуваме во вилицата, градите и стомакот.
Нашиот алармен систем ни порачува: „Некому не му е добро. Направи нешто.“
Меѓутоа, тој аларм не знае веднаш дали детето навистина е во опасност, дали му е потребна конкретна помош или само поминува низ фрустрација која не можеме и не треба да ја отстраниме.
Токму тука родителот треба да направи разлика. Чувството на итност не е секогаш доказ дека ситуацијата е итна.
Зошто сакаме плачењето веднаш да престане?
Начинот на кој реагираме на плачењето зависи од нашиот замор, стресот, поддршката што ја имаме и од она што сме го научиле за емоциите.
Ако нашите солзи биле исмејувани, казнувани или дочекувани со зборови како „престани пред да ти дадам причина“, нашиот нервен систем можеби научил дека покажувањето вознемиреност носи критика, отфрлање или дополнителна опасност.
Подоцна, детското плачење може да предизвика во нас нешто повеќе од желба да помогнеме. Можеме да почувствуваме напнатост, лутина, вкочанетост или итна потреба да го запреме.
Истражувањето за меѓугенерациското пренесување на односот кон емоциите покажало поврзаност меѓу начинот на кој емоциите на родителите биле дочекувани во нивното детство и начинот на кој подоцна го доживувале плачењето на сопственото бебе. Мајките кои се сеќавале на помалку поддржувачки реакции кон нивната вознемиреност почесто го доживувале плачењето на бебето низ сопствената непријатност и негативни мисли.
Тоа не значи дека секоја непријатност е последица на детството, ниту дека една погрешна реченица го одредува нашиот однос со детето. Но, кога детските солзи силно нè преплавуваат, важно е да се запрашаме: реагирам ли само на моето дете или и на она што плачењето некогаш значело за мене?
Понекогаш нашето тело сè уште ја слуша старата наредба: Престани. Скриј се. Не покажувај.
Плачењето е нормален начин на изразување емоции
Плачењето не е емоција. Тоа е еден од начините на кои емоцијата се изразува и им се пренесува на другите.
Детето може да плаче поради тага, страв, лутина, болка, замор, разочарување, беспомошност, преоптовареност, олеснување, па дури и радост.
Кај бебето, тоа е говор без зборови. Кај малото дете чувствата често се поголеми од неговата способност да ги објасни и регулира. Дури и кога знае да зборува, можеби сè уште не може да каже: „Веќе бев уморен, а потоа играта заврши пред да се подготвам“ или „Не сум тажен само поради играчката. Денес сè ми беше премногу“.
Наместо тоа, детето плаче.
Истражувањата кај возрасните покажуваат дека тагата и потребата за поддршка полесно се препознаваат кога на лицето има солзи. Тоа ја потврдува пошироката социјална функција на плачењето: внатрешното искуство станува видливо за другите.
Важно е детето да знае дека солзите се нормален начин на покажување емоции, дека за нив има место и дека не мора да ги крие ниту да се срами поради нив. Плачењето често е побезбеден и поздрав начин на изразување тага, лутина и преоптовареност отколку удирањето, навредувањето, кршењето или потиснувањето на она што го чувствува.
Иако често се тврди дека плачењето „го исфрла стресот“ и го намалува кортизолот, истражувањата не покажале дека самото плачење доследно го намалува нивото на кортизол. Олеснувањето може да зависи од тоа дали стресната ситуација завршила, дали лицето се чувствува безбедно и каква поддршка добило.
Затоа вредноста не е само во солзите, туку и во искуството што детето го добива додека плаче:
- „Ова што го чувствувам е тешко, но можам да го поднесам.“
- „Не сум сам.“
- „Ова чувство дојде и ќе помине.“
Плачењето не е секогаш она што го смирува детето. Често поважно е искуството дека личноста која му е потребна може да остане покрај него додека плаче, без да брза да ги запре неговите солзи.
Што значи „да го оставиме детето да плаче“?
Да му дозволиме на детето да плаче не значи нужно да го оставиме само или да ги игнорираме неговите потреби.
Во овој контекст, тоа може да значи да му дозволиме на детето да ја проживее емоцијата додека ние сме присутни, достапни и доволно смирени за да не се обидуваме веднаш да ја отстраниме.
Ако детето плаче затоа што мора да си замине од игралиштето, не мора да ја продолжиме играта само за да престанат солзите: „Знам дека сакаш уште да останеш. Тешко е да завршиш нешто убаво. Сега е време да си одиме.“
Ако плаче затоа што не сме му купиле играчка, не мора да ја купиме ниту да докажуваме дека нема причина да биде тажно: „Многу ти се допадна. Денес нема да ја купиме. Во ред е што си разочаран.“
Ако плаче по караница со пријател, не мора веднаш да нудиме решение: „Гледам колку те повреди тоа. Сакаш ли да разговараме или само да бидам покрај тебе?“
Да го прифатиме плачењето не значи да попуштиме, да ја укинеме границата или да дозволиме секое однесување. Можеме да кажеме: „Имаш право да бидеш лут. Не можам да ти дозволам да удираш.“ Или: „Разбирам дека не ти се допаѓа мојата одлука. Нема да се предомислам.“
Така детето учи дека емоцијата е прифатлива дури и кога околностите не можат да се променат. Учиш дека границата може да остане, а сепак поради своите солзи нема да ја изгуби нашата близина.
До која возраст е нормално да се плаче?
Не постои возраст по која плачењето станува знак на незрелост. Со развојот не исчезнува правото на солзи, туку детето добива повеќе други начини на изразување.
Кај бебето, плачењето е еден од основните начини на комуникација. Во текот на втората и третата година чувствата се силни, а јазикот и самоконтролата сè уште се ограничени. Затоа нешто што на возрасниот му изгледа како мала работа може да предизвика голема реакција.
Во предучилишна и училишна возраст детето постепено развива повеќе зборови и начини на регулирање на емоциите, но и понатаму може да плаче поради тага, болка, страв, неправда или преоптовареност. Плачат и адолесцентите и возрасните.
Развојната цел не е детето до одредена возраст да престане да плаче. Целта е, покрај плачењето, постепено да добие повеќе начини да разбере и изрази што чувствува: разговор, барање помош, правење пауза, поставување граници и решавање проблеми.
Емоционалната зрелост не значи дека повеќе не плачеме. Таа значи дека сè подобро разбираме зошто плачеме, што ни е потребно и како тоа можеме да им го пренесеме на другите.
Кога плачењето не треба само да го оставиме да помине?
Плачењето е нормално, но истовремено е и информација. Затоа не треба автоматски ниту да го прекинуваме ниту да го игнорираме.
Кај бебето прво проверуваме дали е гладно, дали треба да се смени пелената, дали му е топло или ладно, дали го боли нешто, дали е уморно, преоптоварено или му треба контакт.
Ненадејно, невообичаено или неутешно плачење, особено ако е придружено со температура, тешкотии со дишењето, повраќање, слабо хранење, изразена поспаност или промена во однесувањето, бара консултација со педијатар.
Кај постаро дете треба да се истражи што се случува ако плачењето одеднаш стане многу почесто, долго трае, го попречува училиштето, спиењето, односите и играта или е проследено со постојана тага, страв, повлекување и губење интерес.
Тогаш проблемот не е во тоа што детето плаче. Плачењето можеби ни покажува дека зад него постои проблем за кој детето сè уште нема зборови.
Како да останеме покрај детето кое плаче?
Првиот чекор може да биде да ја забележиме сопствената реакција:
- „Овој звук многу ме вознемири.“
- „Чувствувам итност, но тоа не значи дека детето е во опасност.“
- „Не мора веднаш да ја отстранам неговата емоција.“
Потоа проверуваме дали детето е безбедно и дали постои потреба на која треба конкретно да одговориме. Ако е безбедно, можеме да го забавиме издишувањето, да ги опуштиме рамената и да зборуваме помалку:
- „Гледам дека ти е тешко.“
- „Во ред е да плачеш, тука сум.“
Дури откако детето ќе се смири, можеме да му помогнеме да најде зборови и други начини на изразување:
- „Што ти беше најтешко?“
- „Што сакаше да разберам?“
- „Што следниот пат можеме да направиме, а што би ти помогнало?“
Толеранцијата кон детското плачење не им доаѓа природно на сите родители. Особено е тешко за оние кои пораснале со порака дека солзите се слабост, непослушност или причина за казна.
Некои од нас никогаш не научиле како да останат покрај силна емоција без веднаш да се обидат да ја замолчат. Тоа што ни е тешко не значи дека не можеме да научиме поинаку.
На детето не му треба родител кого плачењето никогаш нема да го вознемири. Му треба возрасен кој може да застане, да провери што му е потребно и да не бара од него да престане да чувствува само затоа што е тешко да се слуша неговата емоција.
Нашата задача не е да воспитаме дете кое нема да плаче. Задачата е да воспитаме дете кое нема да се срами од своите солзи и кое, покрај нив, постепено ќе развие зборови, граници и луѓе на кои може да им каже: „Ми е тешко.“
Пред следниот пат да кажеме „немој да плачеш“, можеме да се запрашаме: Дали на моето дете му треба да го запрам плачењето – или да му покажам дека можам да го издржам?
