Дали некогаш сте забележале колку браќата и сестрите можат да бидат различни, иако растат во исто семејство? Едното дете е одговорно и внимателно, другото е бестрашно, а третото како да има сосема свој план.
Научниците долго време истражуваат дали врз нашето здравје може да влијае нешто што самите не сме можеле да го избереме – редоследот по кој сме родени.
Редоследот на раѓање не одредува какво здравје ќе има детето, но истражувањата покажуваат дека меѓу првородените деца и нивните помлади браќа и сестри сепак постојат одредени статистички разлики.
И тоа не се однесува само на карактерот и однесувањето. Во последните години научниците ја истражувале поврзаноста меѓу редоследот на раѓање и различни заболувања, хоспитализации, алергии, повреди, менталното здравје и други здравствени показатели.
Првородените имаат малку поинаков почеток
Едно големо шведско истражување ги следело здравствените податоци на браќа и сестри од раѓањето до 70-годишна возраст.
Резултатите покажале дека првородените деца во најраната возраст имале нешто понеповолни здравствени показатели во споредба со помладите браќа и сестри.
На пример, кај првородените бил забележан поголем ризик од одредени проблеми веднаш по раѓањето, но овој образец подоцна во животот се менувал.
Едно од можните објаснувања е поврзано со првата бременост. Првата бременост може физиолошки да се разликува од следните, бидејќи телото на мајката првпат поминува низ бременост и породување.
Сепак, тоа не е единственото можно објаснување. Врз здравјето на детето влијаат голем број фактори – од генетиката и текот на бременоста, до исхраната, околината, родителското однесување и животните навики.
Затоа не може да се каже дека некое дете е „поздраво“ само затоа што е помладо или постаро.
Помладите деца се повеќе изложени на инфекции, но и на повреди?
Кога во семејството веќе има едно или повеќе деца, помладиот брат или сестра расте во малку поинаква средина.
Во домот има повеќе луѓе и повеќе контакти, но и повеќе потенцијални извори на инфекции. Помладите деца исто така можат да бидат изложени на различни ситуации преку постарите браќа и сестри.
Шведското истражување покажало дека помладите деца во првите години од животот почесто биле лекувани поради одредени инфекции и заболувања на дишните патишта, ушите и очите.
Подоцна образецот се менувал, па помладите браќа и сестри почесто имале хоспитализации поврзани со повреди и ризично однесување.
Секако, тоа не значи дека секое трето или четврто дете е посклoно кон повреди. Станува збор за разлики што се забележуваат дури кога се анализираат податоци од многу голем број деца.
Алергиите? И тука се забележува интересен образец
Големо истражување објавено во списанието Nature Health во август 2026 година анализирало здравствени податоци на милиони браќа и сестри и открило поврзаности меѓу редоследот на раѓање и низа заболувања.
Меѓу интересните наоди била и поголемата зачестеност на некои алергиски и имунолошки заболувања кај првородените деца.
Едно од можните објаснувања е таканаречената хигиенска хипотеза. Помладите деца уште од најрана возраст обично доаѓаат во контакт со повеќе микроорганизми бидејќи во домот веќе живеат постари браќа и сестри. Таквата изложеност може да има влијание врз развојот на имунолошкиот систем.
Сепак, научниците нагласуваат дека станува збор за можни механизми, а не за едноставно правило кое важи за секое семејство.
Првородените и АДХД
Интересна е и поврзаноста меѓу редоследот на раѓање и АДХД.
Едно истражување спроведено на повеќе од 13.000 деца открило поголема веројатност за дијагностицирање АДХД кај првородените во споредба со најмалите деца.
Но, важно е да не се извлече погрешен заклучок: редоследот на раѓање не е причина за АДХД.
Можно е врз резултатите да влијаат повеќе фактори. На пример, родителите со првото дете често се повнимателни и подетално го следат неговиот развој. Поради тоа, одредени тешкотии може порано да бидат забележани и дијагностицирани.
А што е со второто дете?
Второто дете во семејството се наоѓа во своевидна посебна позиција.
Родителите веќе имаат искуство со првото дете, но истовремено повеќе не можат целото внимание да му го посветат само на едно дете.
Второроденото од самиот почеток расте со постар брат или сестра и често има поинаков ритам на секојдневие.
Големо истражување од 2026 година кај второродените деца открило нешто поголем ризик од одредени проблеми поврзани со дигестивниот систем и нарушувања поврзани со употреба на штетни супстанции. Сепак, големината на овие поврзаности главно е мала и не значи дека второто дете ќе развие некоја од овие состојби.
Дали првороденото дете е „осудено“ на нешто?
Апсолутно не.
Ова е можеби најважната работа што родителите треба да ја знаат. Редоследот на раѓање не е дијагноза ниту судбина.
Истражувањата споредуваат огромни групи луѓе и откриваат статистички обрасци. Тие можат да помогнат да разбереме како бременоста, семејната средина, однесувањето на родителите и односите меѓу браќата и сестрите можат да влијаат врз здравјето.
Но, постои огромна разлика меѓу статистички ризик и судбината на едно конкретно дете.
На пример, ако некое истражување открие малку поголем ризик од одредена болест кај првородените, тоа во никој случај не значи дека повеќето првородени деца ќе ја добијат таа болест.
Не е важен само редоследот на раѓање
Токму затоа научниците предупредуваат дека редоследот на раѓање треба да се разгледува заедно со другите околности.
Важни се генетиката, здравјето на мајката во текот на бременоста, возраста на родителите, исхраната, социоекономските услови, бројот на членови во домаќинството, животните навики, родителската грижа и уште многу други фактори.
Едно истражување на податоци од Австрија, на пример, покажало дека подоцна родените деца во просек имале некои подобри здравствени показатели во раното детство, но истовремено поретко биле опфатени со одредени превентивни прегледи и вакцинации.
Со други зборови, приказната е многу посложена од „првото дете е вакво, второто е онакво“.
А што е со единците?
И децата кои немаат браќа и сестри се интересни за научниците.
Едно истражување на адолесценти покажало дека единците имале нешто повисок просечен крвен притисок во споредба со првородените деца кои имаат браќа или сестри.
Но, и тука станува збор за статистичка поврзаност, а не за доказ дека единецот ќе има здравствени проблеми.
Значи, дали редоследот на раѓање е важен?
Можеби – но многу помалку отколку што би можеле да помислиме.
Најновите истражувања покажуваат дека меѓу браќата и сестрите можат да се појават одредени разлики во здравствените исходи. Можно е во тоа да учествуваат биологијата, бременоста, родителското внимание и семејната средина.
Но, детето не е определено со своето место во семејството.
Првородено, средно, најмало или единствено дете може да биде здраво, болно, мирно, темпераментно, внимателно или авантуристички настроено – независно од тоа кога дошло на свет.
Затоа, следниот пат кога некој ќе каже дека детето е „такво затоа што е најмало“, можеби и нема целосно да греши. Но науката засега ни кажува дека приказната е многу посложена.
