Кога детето ќе направи нешто што не е дозволено, многу родители посегнуваат по добро познатата воспитна мерка – „тајм-аут“, односно детето да биде одвоено од ситуацијата и извесно време да помине само, без играчки и внимание.
Идејата зад оваа техника е детето да се смири, да размисли за своето однесување и потоа да се врати во секојдневната ситуација. Но, во пракса, особено кај малите деца, тоа често може да доведе до нова расправија и борба за моќ.
Педијатарката Кристен Кук објаснува дека проблемот е во тоа што од детето очекуваме да извлече заклучоци за своето однесување за кои неговиот мозок сè уште не е доволно развиен. Наместо само да му покажеме што не треба да прави, важно е да го научиме што може да направи следниот пат.
Зошто „тајм-аутот“ понекогаш не функционира?
Во теорија, идејата е едноставна: детето се отстранува од средината во која се случило несаканото однесување. Околината е мирна, тивка и без играчки или внимание од другите. Целта е детето да добие можност да се смири и потоа да се врати во нормалната ситуација.
Но, кај малите или поупорните деца, тоа може да биде многу потешко.
Замислете ситуација во која помалото дете му зема играчка на постарото. Родителот вели: „Тајм-аут!“ и покажува кон столчето.
Детето одбива да оди.
Родителот можеби ќе мора да го однесе до столчето, но детето веднаш станува. Родителот повторно го враќа, детето повторно станува и набргу целата ситуација се претвора во борба околу тоа дали детето ќе седи на столчето.
Во тој момент, првичното однесување на детето повеќе не е во центарот на вниманието.
Од малото дете не може да се очекува да „размисли“ како возрасен
Еден од најголемите проблеми со „тајм-аутот“ е очекувањето дека детето мирно ќе седи и ќе размислува: „Не требаше да му ја земам играчката. Следниот пат ќе побарам помош од мама“.
За мало дете, тоа е премногу сложен процес.
Вештините како емоционална регулација, контрола на импулсите, емпатија и решавање проблеми се развиваат постепено. Детето кое е преплавено од емоции обично сè уште нема способност самостојно да го анализира своето однесување, да разбере како требало да постапи и да направи подобар план за следниот пат.
Покрај тоа, ако „тајм-аутот“ е проследен со викање, закани или отфрлање, тој лесно може да се претвори од дисциплинирање во казнување.
Наместо детето да ја разбере пораката „моето однесување не беше прифатливо“, може да ја доживее како „нешто не е во ред со мене“.
Тоа се две сосема различни пораки.
Детето прво треба да се смири, па потоа да учи
Несаканото однесување кај децата често е знак дека нивниот мозок е преоптоварен. Тоа не значи нужно дека детето намерно им се спротивставува на родителите или дека сака да направи нешто лошо.
На нервниот систем му е потребно време да се смири пред детето навистина да може да извлече поука од ситуацијата.
Истото можеме да го разбереме и преку сопственото искуство како возрасни. Ако сме лути, уморни, гладни или преоптоварени, веројатно нема да бидеме особено приемчиви за разговор со партнерот кој ни објаснува дека нешто сме направиле погрешно.
Кај децата ова е уште поизразено, бидејќи тие имаат многу помалку развиени способности за регулирање на емоциите и однесувањето.
Што да направите наместо тоа?
Кога детето ќе направи нешто несоодветно, важно е прво да му се даде можност да се смири.
Може да има силна емоционална реакција – и тоа е во ред. Откако детето ќе се смири, родителот може повторно да се наврати на ситуацијата и накратко да разговара со него.
На пример: „Изгледа дека си се налутил кога брат ти ти ја зел играчката. Во ред е да бидеш лут. Но не е во ред да удираш, туркаш или да му ја земеш играчката назад. Удирањето боли. Следниот пат дојди кај мене и побарај помош.“
Во оваа кратка реченица детето учи неколку важни работи.
Прво, учи да ја препознае емоцијата што ја почувствувало. Потоа разбира која граница важи за неговото однесување, ги согледува последиците од својата постапка, а најважно – учи што може да направи поинаку следниот пат.
Можеби ова нема да успее уште при првиот обид. Но ако родителот доследно го повторува истиот пристап, со текот на времето детето може да ги усвои овие вештини.
Така дисциплината станува можност за учење, а не само последица што детето треба да ја „издржи“.
Важно е да се открие што се случило пред несаканото однесување
Однесувањето на детето не се случува без причина.
Некои од најчестите фактори што можат да придонесат за проблематично однесување се:
- глад;
- замор;
- лутина;
- преголема изложеност на стимули.
Секое дете може да има и свои специфични предизвикувачи. Затоа, корисно е родителот да забележи во кои ситуации најчесто доаѓа до несакано однесување и, кога е можно, да се спречи неговото појавување.
Тоа не значи дека родителот „попушта“.
Напротив, станува збор за разбирање на можностите на детето и прилагодување кон неговите реални потреби.
На пример, може да помогне да понесете ужина кога излегувате, да се погрижите детето доволно да спие, да имате играчка или активност за долгите чекања и навреме да го подготвите детето за промени во рутината.
Спречувањето на проблемот исто така е дел од дисциплината.
А што ако „тајм-аутот“ му помага на вашето дете?
Ова не значи дека секое семејство мора целосно да се откаже од „тајм-аутот“.
Кај некои деца кратката пауза од средина со премногу стимули може да биде корисна.
Ако родителот избере да користи „тајм-аут“, педијатарката советува тој да биде смирен, доследен и ограничен на три до пет јасно дефинирани однесувања што не се прифатливи.
Важно е процесот да не биде проследен со викање, посрамотување или борба за моќ.
На крајот, целта на дисциплината е многу поголема од едноставното запирање на несаканото однесување во моментот.
Родителите сакаат да воспитуваат деца кои ќе развијат емоционална интелигенција, ќе ги разбираат последиците од своите постапки и ќе научат во иднина да се однесуваат на пољубезен и посочувствителен начин.
Извор: Psychology Today, Kristen Cook, MD
