Сигурно ви се случило: детето се налутило поради нешто што на возрасен му изгледа сосема мало, но и по десет, дваесет или триесет минути сè уште е нервозно, плаче или одбива да разговара.
Родителот тогаш може да помисли: „Добро, помина тоа. Зошто сè уште се лути?“
Но емоциите не функционираат како прекинувач кој едноставно може да се исклучи.
Некои луѓе, а особено децата кои сè уште ги развиваат своите вештини за емоционална регулација, потешко преминуваат од една емоционална состојба во друга. Во психологијата за ова постои поимот емоционална инерција – тенденција одредена емоција или расположение да се задржи подолго и потешко да се промени.
Кога лутината не завршува кога завршил проблемот
Замислете дете кое се скарало со другарче во училиште.
Кога ќе се врати дома, причината за кавгата можеби веќе е завршена. Но детето и понатаму е раздразливо, одговара кратко, се лути за ситници или не сака никој да му се обраќа.
Тоа не мора да значи дека намерно сака да биде непријатно.
Емоционалната реакција може да продолжи и откако конкретниот настан ќе заврши.
Токму затоа реченицата „Ајде, смири се, веќе помина“ понекогаш не помага. За детето можеби навистина сè уште не е „поминато“ – неговиот ум и тело сè уште се во состојба на вознемиреност.
Зошто децата потешко ги регулираат емоциите?
Емоционалната регулација е вештина што се развива постепено. Детето учи како да препознае што чувствува, како да го именува тоа чувство, како да издржи непријатност и како постепено да се врати во помирна состојба. Тоа не се случува преку ноќ. Затоа од детето не можеме секогаш да очекуваме исто ниво на самоконтрола како кај возрасен човек.
Кога е уморно, гладно, преоптоварено со впечатоци или веќе вознемирено поради нешто друго, способноста да се смири може дополнително да биде намалена.
Понекогаш емоцијата се „лепи“ за следниот настан
Еден од проблемите е што силната емоција може да влијае и врз начинот на кој детето ги доживува следните случувања.
На пример, ако утрото започнало со расправија, детето можеби ќе биде раздразливо и подоцна. Мал проблем кој вообичаено би го прифатило без поголема реакција може да му изгледа многу посериозен.
Така се создава круг: се случува нешто непријатно → детето се вознемирува → тешко се смирува → следниот проблем го доживува уште посилно.
Ова е една од причините зошто е важно родителите да не го толкуваат секое продолжено лошо расположение како намерно непослушно однесување.
Не велете само „смири се“
Кога детето е во силна емоција, долги објаснувања и морализирање најчесто нема да бидат најкорисниот прв чекор.
Наместо: „Нема причина да се лутиш.“, можете да кажете: „Гледам дека сè уште си лут. Ќе ти дадам малку време, а потоа ќе разговараме.“
Или: „Изгледа дека тоа навистина те вознемири.“
Со ваква реакција не му кажувате на детето дека неговото однесување е дозволено. Само му помагате прво да ја препознае емоцијата, а потоа да се справи со неа.
Прво смирување, потоа разговор
Една од најважните работи е да се препознае моментот кога детето е премногу вознемирено за рационален разговор.
Ако детето плаче, вика или е многу луто, можеби не е вистинскиот момент да му објаснувате што направило погрешно. Прво треба да се намали интензитетот на емоцијата. Тоа може да значи тивок простор, кратка пауза, вода, прегратка ако детето ја сака, мирен разговор или едноставно присуство на родителот.
Кога детето ќе се смири, тогаш може да следи разговорот:
- „Што те налути толку многу?“
- „Што мислиш дека можеше да направиш поинаку?“
- „Што можеме да направиме следниот пат кога ќе се случи истото?“
На тој начин детето постепено учи дека силните емоции можат да се надминат, а не дека треба да ги потиснува.
Важно е и родителот да ја препознае сопствената состојба
Понекогаш детската емоција ја засилува и емоцијата на родителот. Ако детето е нервозно, а родителот веднаш се изнервира и почне да вика: „Колку пати треба да ти кажам да престанеш?!“, ситуацијата лесно може да стане уште потешка.
Затоа е корисно родителот прво да направи кратка пауза.
Не затоа што треба да биде совршено смирен во секој момент, туку затоа што начинот на кој возрасниот реагира му покажува на детето како изгледа справувањето со силна емоција.
Заморoт исто така може да има голема улога
Кога детето е исцрпено, неговата способност да се справи со фрустрацијата може да биде послаба.
Затоа понекогаш причината за „големата реакција“ не е само конкретниот проблем.
Детето можеби веќе имало тежок ден, малку спиело, било изложено на премногу бучава и активности или долго време се обидувало да ги контролира своите емоции.
Затоа е корисно родителот да се запраша: „Што му се случи денес на детето пред да реагира вака?“ Наместо само: „Што му е сега?“
Не мора секоја емоција веднаш да исчезне
Една важна лекција за децата е дека непријатното чувство не мора веднаш да исчезне.
Може да бидеме лути и постепено да се смириме.
Може да бидеме разочарани и сепак да продолжиме со денот.
Може да бидеме нервозни и со текот на времето повторно да се почувствуваме добро.
Целта не е детето никогаш да не биде луто, тажно или вознемирено.
Целта е да научи дека може да ја почувствува емоцијата без таа целосно да управува со неговото однесување.
Како родителите можат да помогнат?
Наместо постојано да бараат детето веднаш да се смири, родителите можат постепено да му помагаат да ги развива вештините за саморегулација.
Тоа вклучува:
- да му помогнат да ја именува емоцијата;
- да покажат дека чувството е дозволено, но одредени однесувања не се;
- да му дадат време кога е премногу вознемирено;
- да разговараат за ситуацијата откако ќе се смири;
- да му помогнат да препознае што го активира;
- да бараат решенија за следниот пат;
- да покажат со сопствен пример како се справуваат со фрустрацијата.
Со текот на времето, детето учи нешто многу поважно од едноставното „смири се“.
Учи дека емоциите доаѓаат, се менуваат и поминуваат.
И колку повеќе вежба, толку полесно може да препознае што му се случува и да избере како ќе реагира.
Кога треба да се побара дополнителна помош?
Ако силните промени во расположението се многу чести, траат долго, значително го попречуваат секојдневното функционирање на детето или создаваат сериозни проблеми дома, во училиштето или со врсниците, добро е родителот да разговара со педијатар, психолог или друг соодветен стручњак.
Важно е да не се поставува самостојна дијагноза само врз основа на тоа што детето тешко се смирува.
Понекогаш зад силната реактивност може да стојат различни фактори, а стручната проценка е најдобриот начин да се разбере што навистина му треба на детето.
