„Не сум јас!“
„Не го скршив јас.“
„Не знам кој го направи тоа.“
Речиси секој родител во одреден момент ги слушнал овие зборови. Кога детето очигледно не ја кажува вистината, првата реакција може да биде лутина: „Не ме лажи!“ или „Како можеш да ме лажеш?“
Но, пред да се казни детето, корисно е родителот да се запраша: зошто детето воопшто почувствувало потреба да ја сокрие вистината?
Американската академија за педијатрија посочува дека децата можат да лажат од различни причини, а една од честите е стравот од разочарување или казна. Детето можеби знае дека направило нешто погрешно и се обидува да избегне непријатни последици.
Кај малите деца вистината и фантазијата не се секогаш јасно одделени
Возраста има големо значење.
Кај децата помлади од околу шест години, границата меѓу фантазијата и реалноста сè уште може да биде нејасна. Тие понекогаш раскажуваат нешто што не се случило, но не секогаш го прават тоа со намера свесно да измамат некого.
Со развојот, детето сè подобро разбира што е вистина, а што е измислено. Затоа, начинот на кој родителот ќе реагира треба да биде прилагоден на возраста и развојот на детето.
Понекогаш детето лаже затоа што се плаши од реакцијата
Замислете дете кое случајно скршило нешто дома.
Ако очекува дека веднаш ќе следат викање, казна или големо разочарување, може да му изгледа полесно да каже: „Не знам што се случи.“ Тоа не значи дека лажењето треба да се дозволи. Но, ни кажува нешто важно: детето можеби не се обидува само да ја избегне вистината – туку се обидува да избегне она што мисли дека ќе следи по неа.
Затоа, премногу остра реакција може да создаде маѓепсан круг: детето се плаши да ја каже вистината, па лаже; родителот се лути поради лажењето, па детето следниот пат уште повеќе се плаши да признае што направило. Американската академија за педијатрија предупредува дека претерано негативните реакции можат да го поттикнат детето повторно да лаже за да се заштити.
Не го нарекувајте детето „лажго“
Една од најважните работи е да се оддели однесувањето од личноста на детето.
Наместо: „Ти си лажго!“ подобро е: „Ова што ми го кажуваш не е вистината. Сакам да ми кажеш што навистина се случи.“ Разликата е голема.
Во првиот случај, детето добива етикета за себе. Во вториот, му се покажува дека проблемот е во конкретното однесување и дека може да го поправи. Исто така, важно е детето да знае дека родителот сака да ја слушне вистината, дури и кога направило нешто погрешно.
Што да направите кога знаете дека детето лаже?
Најдобро е да останете смирени и директни. Може да кажете: „Знам дека ова не е точно. Сакам повторно да ми кажеш што се случи.“ Потоа оставете му простор да одговори.
Ако признaе, не значи дека треба целосно да се игнорира последицата од неговото однесување. Но, детето треба да почувствува дека кажувањето на вистината е подобар избор од продолжувањето на лагата.
На пример: „Не е во ред што го направи тоа, но ми значи што сега ми ја кажа вистината. Сега да видиме како можеме да го поправиме.“
Така детето учи две работи истовремено: дека постојат граници и последици, но и дека искреноста има вредност.
Родителите се најсилниот пример
Децата не учат за искреноста само од лекциите што им ги држат родителите. Тие гледаат што прават возрасните. Ако детето постојано слуша дека мора да биде искрено, а истовремено гледа како родителот кажува „мали“ невистини за да избегне некого или нешто, може да добие збунувачка порака.
Затоа, еден од најдобрите начини да го научите детето на искреност е самите да покажувате како изгледа таа во секојдневниот живот. И кога родителот ќе направи грешка, може едноставно да каже: „Погрешив. Требаше да ти ја кажам вистината.“ Тоа е моќна лекција.
Не поставувајте прашање на кое веќе го знаете одговорот
Понекогаш родителот знае што се случило, но сепак прашува: „Кој го истури сокот?“
Детето веднаш: „Не знам.“ Во таква ситуација подобро е да се биде директен: „Гледам дека сокот е истурен. Ајде да ми кажеш што се случи за да го средиме заедно.“
На овој начин разговорот не се претвора во игра на „фатете го детето во лага“, туку во можност детето да преземе одговорност.
А што ако детето постојано лаже?
Повременото лажење не значи автоматски дека постои сериозен проблем.
Но, ако лажењето е често, упорно и се појавува во различни ситуации, особено ако е придружено со други проблеми во однесувањето или функционирањето на детето, добро е родителот да разговара со педијатар, психолог или друг стручен професионалец. Американската академија за педијатрија советува професионална проценка кога станува збор за хронично лажење.
Важно е да не се гледа само на самата лага, туку и на причината поради која детето чувствува дека мора постојано да ја крие вистината.
Целта не е детето никогаш да не згреши
Родителството не значи да воспитате дете кое никогаш нема да излаже.
Целта е детето постепено да научи дека:
- може да признае кога направило грешка;
- може да зборува за непријатни работи без страв;
- неговите постапки имаат последици;
- грешката може да се поправи;
- искреноста е повредна од обидот да се избегне секоја непријатност.
Најважната порака е едноставна: „Можеш да ми кажеш што навистина се случило. Можеби ќе треба да ја поправиме грешката, но сакам да ја слушнам вистината.“
Токму таквата реакција му помага на детето постепено да изгради доверба, одговорност и чувство дека искреноста е безбедна вредност – дури и кога вистината не е пријатна.
