ПИШУВА:
Д-р Кери Ганон-Лоу,
специјалистка по педијатрија и адолесцентна медицина и вонредна професорка по педијатрија на Медицинскиот факултет при Универзитетот во Висконсин
♦♦♦♦♦♦♦
За многу тинејџерки, добивањето на првата менструација е голема пресвртница. Менструацијата најчесто започнува помеѓу 10 и 15 години. Нормално е менструалните циклуси да бидат нередовни во првите неколку години. Но, понекогаш проблемите со менструацијата одат подалеку од вообичаените „подеми и падови“.
Болни грчеви, изостанати или нередовни менструации или обилно крвавење може да бидат знаци на менструално нарушување. Овие состојби се чести и се третираат, но можат да влијаат врз здравјето, самодовербата и секојдневниот живот на тинејџерката. Важно е да се знае што е нормално, а кога треба да се побара лекарска помош.
Подолу се наведени некои од најчестите менструални нарушувања кај тинејџерите, со објаснување за причините, дијагнозата и можностите за лекување.
АМЕНОРЕЈА (ИЗОСТАНУВАЊЕ НА МЕНСТРУАЦИЈА)
Аменореја значи отсуство на менструален циклус.
Видови на аменореја
- Примарна аменореја – кога тинејџерката не ја добила првата менструација до 15-годишна возраст.
- Секундарна аменореја – кога тинејџерка која претходно имала редовни менструации нема циклус три или повеќе месеци по ред.
Што е редовен менструален циклус и кога започнува?
Редовен менструален циклус значи менструација приближно еднаш месечно. Чести се нередовни циклуси во првите 2–3 години по првата менструација.
Причини за аменореја
Примарната аменореја може да се јави поради:
- генетски состојби што влијаат врз развојот,
- хормонален дисбаланс во мозокот,
- проблеми во развојот на матката, вагината или хименот пред раѓање.
И примарната и секундарната аменореја може да бидат поврзани со:
- хормонални промени (на пример, нарушувања на тироидната жлезда или синдром на полицистични јајници – PCOS),
- нагло слабеење, прекумерно вежбање или многу ниска телесна тежина,
- хронични заболувања и стрес.
Како се дијагностицира аменореја?
Ако тинејџерка не добие менструација до 15 години или ако менструациите изостанат повеќе од три месеци, потребна е лекарска проценка. Лекарот ќе:
- земе детална медицинска анамнеза и ќе ги провери телесната тежина и виталните параметри,
- направи физички преглед, базиран на историјата и симптомите,
- препорача лабораториски и/или дијагностички испитувања, како:
- тест за бременост,
- испитување на функцијата на тироидната жлезда,
- хормонски анализи (FSH, LH, естрадиол, пролактин, тестостерон),
- ултразвук на малата карлица,
- крвни анализи (комплетна крвна слика, воспалителни маркери, бубрежна функција).
Како се лекува аменореја?
Третманот зависи од причината. Лекарот ќе го препорача најсоодветниот пристап.
АБНОРМАЛНО КРВАВЕЊЕ ОД МАТКАТА
Абнормалното крвавење од матката значи непредвидливи менструации и променлива количина на крвавење. Ова може да вклучува:
- менструации почесто од на секои 21 ден или поретко од на секои 45 дена,
- исклучително обилно или многу слабо крвавење.
Причини за абнормално крвавење од матката
Најчеста причина е ановулација – состојба кога јајниците не ослободуваат јајце-клетка. Ова е често во првите години по почетокот на менструацијата, кога хормоналниот систем сè уште се стабилизира.
Иако циклусите можат да бидат нередовни, ретко е една тинејџерка да нема менструација повеќе од три месеци. Во таков случај потребна е лекарска консултација.
Дијагноза на абнормално крвавење од матката
Лекарот ќе земе детална анамнеза, ќе направи физички преглед (карличен преглед најчесто не е потребен), а по потреба ќе препорача испитувања: тест за бременост, тестирање за сексуално преносливи инфекции, крвна слика за проверка на анемија, тестови за тироидната жлезда, хормонски анализи, зависно од симптомите.
Третман
Во зависност од основната причина, оралните контрацептиви (таблети за контрацепција) можат да помогнат во регулирање на менструалните циклуси и управување со обилното крвавење. Доколку нерегуларните циклуси се најверојатно поврзани со ановулација, лекарот на адолесцентката може да препорача внимателно следење на циклусите.
ДИСМЕНОРЕЈА (БОЛНИ МЕНСТРУАЦИИ)
Во рок од една до две години по првата менструација, 50–75 % од тинејџерите чувствуваат болни менструални грчеви – дисменореја.
Најчесто, болката е предизвикана од простагландини – супстанции што ги лачи матката и предизвикуваат контракции и болка. Во некои случаи, дисменорејата може да биде поврзана со ендометриоза, состојба при која ткивото што нормално ја обложува матката расте надвор од неа и предизвикува болка.
Симптоми
Симптомите обично започнуваат 1–2 дена пред крвавењето и вклучуваат:
- силни грчеви,
- остри болки во долниот дел на стомакот, грбот и бутовите,
- потење,
- замор,
- главоболка,
- вртоглавица,
- мачнина и повраќање,
- дијареја.
Дијагноза
Лекарот ќе земе детална медицинска и семејна анамнеза и ќе направи физички преглед. Обично не се потребни лабораториски испитувања или снимања. Ако се сомнева на ендометриоза, може да се препорача дополнителна евалуација или упатување кај специјалист.
Третман на дисменореја
- НСАИЛ (нестероидни антиинфламаторни лекови како ибупрофен или напроксен). Овие медикаменти го блокираат ослободувањето на простагландини од матката – хемикалии кои предизвикуваат болка,
- ацетаминофен може да биде корисен доколку адолесцентката не може да зема ибупрофен,
- одредени контрацептивни методи може да се користат и за ублажување на менструални грчеви.
ОБИЛНО МЕНСТРУАЛНО КРВАВЕЊЕ
Кога крвавењето се смета за обилно?
- трае повеќе од 7 дена,
- се натопува една или повеќе влошки/тампони за 1–2 часа, во повеќечасовен период,
- има потреба од двојна заштита,
- ноќно менување на влошки или тампони,
- исфрлање згрутчувања со големина на паричка или поголеми.
Причини за обилно менструално крвавење
Кај адолесцентките, обилните циклуси често се јавуваат поради нерегуларна овулација. Кога овулацијата не се случува, ендометриумот (слузницата на матката) може да се задебели и да доведе до пообилно крвавење. Други можни причини се:
- хеморагични нарушувања: кај некои лица, обилната менструација може да биде прв знак на нарушување на коагулацијата.
- хормонални состојби: нарушувања на тироидната жлезда и синдром на полицистични јајници (PCOS) исто така можат да предизвикаат обилни циклуси.
Евалуација
Ако тинејџерката има обилни менструации, се препорачува да посети лекар за да разговара за симптомите. Лекарот ќе земе детална анамнеза и може да препорача анализи за анемија, железо и хормони.
Како се третира обилното менструално крвавење
- Оралните контрацептиви често ги прават менструациите пократки и со помало крвавење. Левоноргестрелските интраутерини уреди (спирали) можат значително да го намалат менструалното крвавење или целосно да доведат до престанок на менструацијата.
- Транексаминска киселина: лек кој се дава со рецепт за третман на обилно менструално крвавење.
Кога тинејџерката треба да посети лекар поради проблеми со циклусот?
- Ако нема менструација до 15-годишна возраст.
- Ако поминуваат повеќе од три месеци меѓу циклусите или ако циклусите остануваат нерегуларни и по две години.
- Ако менструацијата е обилна и бара менување на влошка на секои 1–2 часа или трае подолго од 7 дена.
- Ако има промена во циклусите – претходно редовни секој месец, а сега нерегуларни.
- Ако има силни грчеви или други симптоми за време на менструацијата кои го ограничуваат секојдневното функционирање или доведуваат до изостанување од училиште.
Запомнете
Ако менструациите на вашата тинејџерка изгледаат невообичаено, предизвикуваат значителна непријатност или ѝ го попречуваат секојдневното функционирање, обратете се кај нејзиниот лекар. Раната проценка и соодветната грижа можат да ѝ помогнат да се чувствува подобро и да остане здрава.
Извор: Американска академија за педијатрија
