Светскиот ден на дебелината 2026 – 4 Март нè повикува сите нас да препознаеме дека дебелината е еден од клучните здравствени и општествени предизвици на нашето време – и дека заедно имаме моќ да ја промениме нејзината приказна.
Со оглед на тоа што се предвидува дека до 2035 година 4 милијарди луѓе ќе живеат со прекумерна тежина и дебелина, обемот на предизвикот е јасен. Овогодишната кампања нагласува дека постојат 8 милијарди причини за делување против дебелината: секој човек, секоја заедница и секој систем има своја улога во градењето поздрава иднина.
Растечки предизвик за децата
Дебелината кај децата рапидно расте, при што стапките на прекумерна тежина и дебелина кај децата на училишна возраст се зголемени од 4 % во 1975 година на речиси 20 % во 2022 година. Овој пораст е најизразен во земјите со низок и среден приход, каде што здравствените системи често се соочуваат со најголеми ограничувања на ресурсите.
Темата „8 милијарди причини да делуваме“ е официјалниот слоган на годинешната иницијатива, со цел да се намали стигмата, да се создадат поздрави средини, да се поддржат луѓето кои живеат со дебелина и да се промовира еднаков пристап до здравствена грижа
Дебелината во детството често продолжува и во зрелоста, зголемувајќи го ризикот од сериозни незаразни болести (НЗБ), вклучувајќи дијабетес, срцеви заболувања и одредени видови рак. Загрижувачки е што кај децата денес веќе се забележуваат рани знаци на хронични состојби.
Покрај физичкото здравје, децата кои живеат со дебелина често се соочуваат со стигма, малтретирање (булинг) и дискриминација – што ги засилува штетните наративи и создава бариери за добивање поддршка.
Дебелината не се појавува изолирано
Дебелината е обликувана од средината и системите во кои живееме. Сиромаштијата, нееднаквиот пристап до образование и здравствена заштита, ограничената достапност на здрава и хранлива храна, како и широко распространетата стигма – вклучително и во здравствените установи – придонесуваат за пораст на дебелината и за полоши здравствени исходи.
Денес, околу 1 милијарда луѓе живеат со дебелина, а се предвидува дека до 2035 година вкупниот број на луѓе со прекумерна тежина и дебелина ќе достигне 4 милијарди, што ќе изложи уште повеќе лица на ризик од незаразни болести.
Овие исходи не се неизбежни. Со соодветни политики, инвестиции и соработка, можеме да создадеме услови што ќе ја поддржат превенцијата, правичната здравствена грижа и поздрав живот за сите, велат од Светската федерација за дебелина (World Obesity Federation).
Три столба за акција
Светскиот ден на дебелината 2026 се фокусира на три клучни области каде промените можат да направат значајна разлика.
- За децата
Секое дете заслужува фер почеток во животот. Справувањето со детската дебелина значи создавање поддржувачка средина, сузбивање на стигмата и обезбедување пристап до превенција и грижа уште од најраните години.
- За здравствените системи
Дебелината е сложена, хронична болест и главен двигател на незаразните болести (НЗБ), но многу здравствени системи сè уште не се доволно опремени за соодветен одговор. Интегрирањето на дебелината во примарната здравствена заштита, подобрувањето на пристапот до третман и справувањето со пристрасноста (предрасудите) во здравството се суштински чекори кон подобри исходи.
- За сите 8 милијарди од нас
Сите сме засегнати од системите што го обликуваат здравјето. Акцијата против дебелината му користи на општеството во целина – го подобрува здравјето на населението, ги намалува трошоците и поддржува поеднакви и поотпорни заедници. Напредокот зависи од соработката помеѓу сите сектори и постојаната посветеност на превенцијата и грижата.
Дебелината во детството често продолжува и во зрелоста, зголемувајќи го ризикот од сериозни незаразни болести, како што се дијабетес, срцеви заболувања и некои видови рак
Заедно можеме да ја промениме приказната
Постојат 8 милијарди причини да се вклучиме во одбележувањето на Светскиот ден на дебелината 2026. Со намалување на стигмата, залагање за поздрава средина, поддршка на луѓето што живеат со дебелина и промовирање правичен пристап до здравствена грижа, можеме да изградиме иднина во која секој ќе има можност да напредува и да живее поздраво, се вели во пораката на Светската федерација за дебелина, која ја организира и координира кампањата за Светскиот ден на дебелината 2026 во соработка со глобални партнери и организации.
ДЕБЕЛИНА КАЈ ДЕЦАТА
Дебелината не е проблем само кај возрасните. Дебелината кај децата рапидно расте, при што стапките кај децата на училишна возраст се зголемени речиси петпати од 1975 година до денес, особено во земјите со низок и среден приход. Дебелината во детството често продолжува и во зрелоста, зголемувајќи го ризикот од сериозни незаразни болести, како што се дијабетес, срцеви заболувања и некои видови рак.
Дебелината кај децата е комплексна хронична (долготрајна) состојба која се јавува кога тежината на вашето дете е над здравата граница за неговата возраст, висина и пол. Медицинската дефиниција за дебелина кај децата е да се има индекс на телесна маса (БМИ) на или над 95-тиот перцентил за соодветната возраст и пол кај деца на возраст од 2 години и постари.
Факторите за БМИ кај децата се разликуваат од оние кај возрасните. Кај децата, БМИ е специфичен за возраста и полот бидејќи нивниот состав на телото природно се менува како што растат. Здравствените работници користат специјални графикони за раст за да го проценат здравиот БМИ за децата.
Покрај физичкото здравје, децата кои живеат со дебелина често се соочуваат со стигма, малтретирање (булинг) и дискриминација – што ги засилува штетните наративи и создава бариери за добивање поддршка
Дебелината е една од најчестите хронични состојби кај децата. Станува збор за комплексна состојба со многу фактори кои придонесуваат за неа. На вашето дете му е потребна одредена количина на калории за раст и развој. Но, кога внесуваат повеќе калории отколку што трошат, нивното тело ги складира вишокот калории како телесни масти (адипозно ткиво).
Неколку фактори влијаат на тоа колку храна јадеме, видот на храната и како нашето тело ја користи таа енергија. Секое дете и секоја ситуација се единствени. Некои деца се под поголем ризик за зголемување на тежината од другите. Дебелината не се развива од мрзеливост или недостаток на сила на волја.
Генетика и епигенетика
- Генетски фактори: Можат да ја зголемат веројатноста вашето дете да има дебелина. Децата чии биолошки родители или браќа и сестри имаат дебелина, може да имаат поголеми шанси да ја развијат состојбата. Студиите покажуваат дека различни гени можат да придонесат за зголемување на тежината. Сепак, не сите деца со семејна историја на дебелина ќе ја развијат истата.
- Епигенетика: Ова е наука за тоа како вашето однесување и околината можат да влијаат на начинот на кој работат вашите гени. Луѓето, вклучително и децата, кои доживуваат тешкотии — како траума или насилство — можат да имаат промени во гените кои влијаат на нивниот имунолошки систем и метаболизам. Овие промени можат да го зголемат ризикот од дебелина поради начинот на кој нивното тело ја користи енергијата.
Други епигенетски фактори вклучуваат:
- Дебелина на едниот или двајцата родители пред бременоста.
- Гестациски дијабетес.
- Прекумерно зголемување на телесната тежина за време на бременоста.
Семејни фактори и домашна средина
Заедничките семејни навики можат значително да придонесат за дебелината:
- Видот на храна што ја нудат родителите и зачестеноста на оброците.
- Консумација на пијалаци засладени со шеќер.
- Јадење големи порции.
- Зголемено грицкање на високопреработена храна.
- Јадење во ресторани наместо готвење дома.
- Зголемено време пред екран (ТВ, телефон, компјутер).
- Недостаток на физичка активност (седечки начин на живот).
- Недостаток на квалитетен сон.
- Изложеност на чад од цигари (пасивно пушење).
- Несакани детски искуства (ACEs – трауми).
Кои се компликациите од дебелината кај децата?
Децата со дебелина имаат поголем ризик од развој на различни здравствени состојби. Најчестите компликации вклучуваат:
- Висок крвен притисок.
- Висок холестерол (дислипидемија).
- Инсулинска резистенција, преддијабетес и дијабетес тип 2.
- Неалкохолно масно заболување на црниот дроб.
Други компликации:
- Астма.
- Опструктивна слип апнеја (прекин на дишењето во сон).
- Синдром на полицистични јајници (PCOS).
- Депресија.
- Болки во зглобовите.
- Блаунтова болест (деформација на коските на нозете).
- Срцеви заболувања.
Дополнително, овие деца се под поголем ризик од:
- Булинг (малтретирање од врсници).
- Социјална изолација.
- Ниска самодоверба.
Децата кои се дебели имаат многу поголеми шанси да ја пренесат оваа состојба и во зрелоста, предупредуваат докторите од Cleveland Clinic.
