Зошто некои деца се прилагодуваат брзо без оглед на околностите, додека други се мачат и со најмалата промена? Швеѓаните за овој феномен имаат и посебен израз. Поимот „orkidebarn“ или „дете орхидеја“ опишува дете кое е многу чувствително на своето опкружување, додека „maskrosbarn“, попознато како „дете глуварче“, е значително поприлагодливо.
Овој концепт има и научна подлога – психолозите Брус Џ. Елис и В. Томас Бојс уште во 2005 година ги искористија тие термини како рамка за своето истражување за детските реакции на светот околу себе.
„Забележаа дека многу деца се прилично отпорни и способни да се носат со животниот стрес, токму како глуварчињата“, вели за Parents д-р Сандра Вајтхаус, психолог во Центарот за анксиозни пореметувања при институтот Child Mind. „Но, помал процент од децата, кои ги нарекоа ‘орхидеи’, се значително почуствителни, поради што потешко се носат со стресот.“
Важно е да се нагласи дека да се одгледува „дете орхидеја“ или „дете глуварче“ или пак „дете лале“, кое се наоѓа некаде помеѓу – не е ниту добро ниту лошо. На тие поими гледајте повеќе како на алатка која може да ви помогне да разберете како да му овозможите на вашето дете да процвета.
Што е „дете орхидеја“?
Орхидејата како цвет бара посебна нега и внимание за да успее. Слично на тоа, „децата орхидеи“ се чувствителни и силно реагираат на околината. Промените во рутината, гласните или раздвижени опкружувања и други стимулативни ситуации можат на нив да влијаат посилно отколку на другите деца. Сепак, да се биде родител на такво дете може да биде исклучително искуство кое исполнува.
„Размислете за изворот на силните емоции и отпорот“, вели Вајтхаус. „Ако родителите можат да увидат што се крие зад таквото однесување, можат на детето да му пристапат со поддршка и разбирање. Често во коренот на сè е анксиозноста. Штом родителите ќе го сфатат тоа, многу полесно е да му помогнат на детето да ги препознае своите чувства и да ги потврди.“
„Децата орхидеи“ се почуствителни на дразби како гласни звуци, силно светло, различни текстури и храна
Немојте да ги избегнувате ситуациите кои кај вашето „дете орхидеја“ предизвикуваат анксиозност, советува Вајтхаус, бидејќи тоа долгорочно би можело само да ја влоши состојбата. „Наместо тоа, клучно е родителите да го поддржат детето во храброста и да го насочат кон вештините кои ќе му помогнат да ги преброди тешките ситуации.“
Знаци дека одгледувате „дете орхидеја“
Според зборовите на психолозите, ова се некои од знаците по кои можете да препознаете дали одгледувате „дете орхидеја“:
- Не сакаат промени: „Уште од најрана возраст, ‘децата орхидеи’ се почуствителни од своите браќа и сестри и од повеќето врсници“, вели Вајтхаус. „Можат да делуваат како бебиња кои премногу бараат и кои се противат на одвојување и имаат посилни и подолготрајни емоционални реакции. Подоцна кај нив може да се развие сепарациона анксиозност и можат да имаат тешкотии во изразувањето на сопствените потреби.“
- Лесно ги преплавуваат дразби: „Децата орхидеи“ се почуствителни на дразби како гласни звуци, силно светло, различни текстури и храна.
- Можат да јадат само одредена храна: „Можат да бидат многу пребирливи и да јадат само неколку видови храна“, вели Вајтхаус. Поради тоа вашето „дете орхидеја“ може да одбива да пробува нови јадења и да се држи само до оние неколку намирници на кои е навикнато.
- Имаат тесен круг на пријатели: „Детето орхидеја“ може да има тешкотии со склопување нови пријателства и да претпочита да избира пријатели кои ги познава подолго време. „Како што растат, гужвите и друштвените собири можат да им бидат исцрпувачки, па често порадо би избрале мирно време поминато во самотија“, вели Вајтхаус.
Совети за поддршка на „детето орхидеја“
„’Децата орхидеи’ можат да напредуваат со љубов и поддршка“, вели Вајтхаус. „Постои чувствителна рамнотежа меѓу тоа да не се туркаат во ситуации кои би можеле да ги преплават и тоа да не се биде презаштитнички настроен. Со соочување со стравовите, развивање вештини и совладување нови ситуации, тие можат да ја прошират својата зона на комфор и да не дозволат чувствителноста да ги спречува.“
- Воспоставете рутина: „Важно е да се обезбеди поттикнувачко и предвидливо опкружување без нагли промени“, вели Вајтхаус. „’Децата орхидеи’ сакаат да знаат што ги чека и да се подготват за промените или преодните ситуации.“ Таа препорачува воспоставување редовен распоред, доследни неделни активности и рутина за одење на спиење. Тоа ќе помогне да се намали чувството на неизвесност и анксиозност.
- Постепено воведувајте нови ситуации: Дозволете му на детето да ја запознае новата дадилка пред да остане само со неа или однесете го еден ден порано на местото каде што ќе се одржува роденденската прослава за да се запознае со просторот. Пред почетокот на новата училишна година, овозможете му да го запознае учителот и да ја истражи училницата.
- Препознајте кога ќе дојдат до својата граница: „Бидејќи лесно се преоптоваруваат и стануваат премногу стимулирани, важно е родителите да му помогнат на ‘детето орхидеја’ да ги забележи сопствените чувства и да препознае кога му е потребен одмор или бегство од стресните ситуации“, вели Вајтхаус. „Родителите можат да ги научат да препознаат кога другите премногу ги притискаат и да им помогнат да развијат вештини за изразување и поставување граници.“
- Не дозволувајте анксиозноста да ја преземе контролата: Важно е да не му се угодува премногу на „детето орхидеја“. Тоа долгорочно би можело да му наштети бидејќи му се потребни можности да научи како да се носи со својата анксиозност и како да ја надмине.
Кога да побарате помош
Ако се мачите со пронаоѓање на рамнотежа меѓу давањето поддршка и поттикнувањето на детето, психолог или советник можат да ви помогнат. Според Вајтхаус, важно е да се земе предвид интензитетот, траењето и зачестеноста на емоционалните предизвици или предизвиците во однесувањето кај детето. Запрашајте се колку тие предизвици влијаат на животот на детето, но и на вашиот.
„Ако некоја реакција или однесување е многу интензивно, трае подолго од 10 до 15 минути и се случува често, на пример секојдневно, тоа е причина за загриженост“, вели таа. Со други зборови, ако силните реакции или избегнувањето кај вашето „дете орхидеја“ влијаат на повеќе подрачја од неговиот живот – дома, во училиште и во друштво – тоа е знак дека можеби е време да побарате помош. За почеток секогаш можете да се обратите кај педијатар или матичен лекар.
