Детето доаѓа од училиште видливо вознемирено. Пред да успеете да го прашате што се случило, низ солзи ви раскажува за непријатна средба со друг ученик. Додека го слушате, се будат и вашите емоции – можеби поттикнати од сопствени спомени или од родителскиот инстинкт да го заштитите своето дете.
Слушањето и прифаќањето на чувствата на детето се први чекори, но клучно е правилно да се протолкува однесувањето што го повредило, за да знаете како понатаму да постапите. Дали другото дете било само непристојно, злобно или станува збор за врсничко насилство? Разликите понекогаш се тешки за препознавање.
Зошто е важно да се разликуваат непристојноста, злобата и насилството
„Важно е јасно да ги разликуваме овие однесувања за да бидеме сигурни дека на секоја ситуација ѝ пристапуваме на најсоодветен начин и дека не долеваме масло на огнот – било со ненамерно влошување на ситуацијата или со ускратување можности на нашите деца да ги изградат потребните вештини“, вели за д-р Анџела Кајаца, брачен и семеен терапевт.
Како да ги разликуваме
Кајаца истакнува два фактори кои помагаат во препознавањето на однесувањето: намерата и зачестеноста.
„Непристојноста најчесто е ненамерна и ретка, иако може да биде болна. Понекогаш едноставно значи дека некој има лош ден“, објаснува Кајаца. Примери за тоа се туркање во редица, превртување со очите или фалење – ваквото однесување е импулсивно и непромислено, но не е насочено кон намерно повредување.
„Злобата подразбира намера да се повреди некого, но и понатаму е ретка и не е првенствено насочена кон контрола“, вели Кајаца. Остра забелешка кажана во афект, игнорирање некого по расправија или уништување нечиј цртеж од одмазда се примери на намерно однесување, но без изразена нерамнотежа на моќ (како разлика во големина или популарност) и без често повторување.
„Врсничкото насилство, пак, ги вклучува сите овие елементи – намерно е, се повторува и е насочено кон моќ и контрола над друга личност“, објаснува Кајаца. Таквото однесување е немилосрдно и обично продолжува дури и откако насилникот ќе биде замолен да престане. Нерамнотежата на моќ создава динамика во која една личност не може да се одбрани.
Како да ги охрабриме децата да се заземат за себе
Учењето на децата за разликите меѓу овие однесувања може да им помогне да знаат како да реагираат и кога да побараат помош.
„Можеме да ги поддржиме децата да го прилагодат нивото на реакција на секој од овие сценарија. Тоа значи да научат да игнорираат и да преминат преку ненамерна и ретка непристојност, да покажат сочувство кога е потребно, но и да се заземат за себе кога се соочуваат со злоба – така што јасно и смирено ќе кажат: ‘Не ми се допаѓа начинот на кој се однесуваш кон мене’.“
„Исто така, важно е да разберат дека врсничкото насилство е исклучително сериозна работа која ниту едно дете не треба да ја решава само“, додава Кајаца.
Кога родителите треба да се вклучат
Постојат знаци на кои родителите треба да обрнат внимание за да знаат кога е време за дејствување. „Родителите треба да се вмешаат кога кое било од овие однесувања станува намерно, се повторува или ескалира. Ако забележите дека вашето дете се плаши да оди на училиште, се жали на сѐ почести болки во стомакот или станува анксиозно и повлечено, тоа се знаци дека му е потребна поактивна поддршка и интервенција“, вели Кајаца.
Познавањето на карактеристиките на посериозни однесувања, како што е насилството, може да биде корисно и при разговори со децата за нездрава динамика во пријателствата.
Според студија на Универзитетот во Калифорнија, феноменот „пријатели-непријатели“ (frenemies) покажува колку често насилството се случува токму во рамките на пријателски односи, како начин агресорот да стекне популарност. Другите деца брзо го следат тој пример за да го зачуваат своето место во социјалната хиерархија.
Кога тоа ќе се случи, за децата може да биде особено болно и збунувачко. „Најважното што можете да го направите е да му помогнете на детето да разбере – без разлика дали станува збор за пријател, член на семејството или возрасна личност – дека здравите луѓе не ги повредуваат другите често и намерно и дека никој не треба да толерира такво однесување“, нагласува Кајаца.
Таа препорачува родителите во вакви ситуации да застанат во одбрана на безбедноста на своето дете и веднаш да го вклучат училишниот кадар. „На тој начин му покажувате на детето дека барањето помош е важна вештина и дека врсничкото насилство е исклучително сериозна работа.“
За ваквите тешки разговори да бидат што поприродни, експертите советуваат тие да се вклопат во секојдневната рутина. Тоа може да вклучува вечерно раскажување за денот, поставување прашања за смешни моменти, читање книги или гледање филмови што ги допираат овие теми, или споделување сопствени искуства од детството. Не е секогаш лесно да се слушнат одговорите на децата, но можностите да ѕирнете во нивниот внатрешен свет и да следите како развиваат чувство за хумор и емпатија се непроценливи.
