ПИШУВА:
Катерина Шекеровска-Димовска
katerina@pedijatar.mk
„Симпозиумот е во организација на Здружението на микробиолозите на Македонија, но е замислен како интердисциплинарна платформа и не е наменет исклучиво за микробиолози. Напротив, јавно ги покануваме и очекуваме учество од инфектолози, епидемиолози, имунолози, педијатри, гинеколози, дерматолози, доктори по семејна медицина, интернисти, генетичари, ветеринари, фармацевти, како и експерти од јавното здравје, молекуларна биологија и претставници на Министерството за здравство како носители на здравствените политики“, порачува ПРОФ. Д-Р ГОЛУБИНКА БОШЕВСКА, ПРЕТСЕДАТЕЛКА НА ЗММ, во пресрет на вирусолошкиот симпозиум „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“, кој ќе се одржи на 17 и 18 април 2026 година, во хотелот „Хилтон“ во Скопје.
Проф. Бошевска, во организација на Здружението на микробиолозите на Македонија, на 17 и 18 април 2026 година во хотелот „Хилтон“ во Скопје ќе се одржи вирусолошки симпозиум под наслов „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“. На што ќе биде ставен фокусот?
Проф. д-р Бошевска: Вирусите имаат длабоко и повеќекратно значење за човештвото – од минатото до денес тие претставуваат закана, но и алатка за поттикнување на напредок во медицината. Историски гледано, вирусите се едни од првите жители на земјата и причинители на бројни индивидуални инфекции (акутни и хронични), како и на големи епидемии и пандемии кои го менувале текот на општествата и јавното здравје, предизвикувајќи огромни демографски промени и други краткотрајни и долготрајни ефекти во сите сфери на живеење. Еден од постарите примери е т.н. Антонинова чума (165–180 н.е.) предизвикана од вирусот на вариола кога се верува дека животот го изгубиле меѓу 5–10 милиони луѓе. Таа имала големо влијание на Римското Царство предизвикувајќи сериозен воен, економски и социјален колапс. Од вариола во тоа време починaле и двајца императори на римското царство Луциј Верус (169 н.е.) и Маркус Аврелиус (180 н.е.) и започнало ширењето на христијанството. Многу попознат во јавноста е примерот со пандемијата на шпански грип (1918–1920), предизвикана од вирусот на инфлуенца А/H1N1, кога се смета дека животот го загубиле меѓу 17–100 милиони луѓе ширум светот. Оваа пандемија имала големо влијае врз глобалната популација преку таргетирање на младите лица на возраст од 20-40 години, значајно го намалила очекуваниот животен век, делувала на последните месеци од Првата светска војна, и создала сериозни социјални превирања поради широко распространетиот недостиг на работна сила и предизвиканата економска рецесија. Но оваа пандемија е значајна и поради тоа што ја истакнала потребата од современ систем на здравствен надзор, била причина за подобрувања на јавноздравствената инфраструктура и здравственото образование, и е директна причина и поттик на подоцнежната глобална иницијатива за здравствена соработка. Секако не смееме да ја прескокнеме последната COVID-19 пандемија (2019–денес) предизвикана од вирусот SARS-CoV-2, која беше широко распространета и чии мултидимензионални последици – здравствени, економски, социјални, психолошки и политички се чувствуваат и денес. И многу други примери низ историјата.
Само со интердисциплинарна соработка и континуирана национална и глобална координација може да се намали ризикот од следна пандемија, пред сѐ, со брзата и точна детекција во реално време
Современиот свет се соочува истовремено со повторна појава на познати вируси и со појава на нови, непредвидливи патогени агенси, како резултат на сложен збир на демографски, еколошки и социјални фактори. Односно, вирусите остануваат меѓу најважните инфективни агенси, со својата способност за брза мутација, адаптација и појава на нови варијанти, со што претставуваат постојан предизвик за науката и здравствените системи.
Старите вирусни причинители, како Measles virus и Poliovirus, и понатаму претставуваат сериозен ризик поради намалениот опфат со вакцинација, зголемената мобилност и социјалните промени. Истовремено, вирусите кои се нови или повторно се појавуваат, како на пример Influenza A virus, SARS-CoV-2, Ebola virus и Zika virus, ја нагласуваат динамичната природа на вирусната еволуција, зоонотскиот или преносот преку респираторни капки, влијанието на глобалната поврзаност (туризам и трговија), урбанизацијата, климатските промени и други фактори врз појавата на нови инфекции.
Покрај акутните инфекции кои ги предизвикуваат, значаен дел од вирусите предизвикуваат и хронични заразни заболувања, како што се хепатитисите или ХИВ-инфекцијата, кои имаат долгорочни последици врз здравјето на поединецот, но и големо оптоварување на здравствениот систем. Дополнително, современите истражувања покажуваат дека вирусните инфекции можат да делуваат како „тригер“ за развој на хронични незаразни заболувања, како на пример, замор, когнитивни нарушувања, кардиореспираторни проблеми, карциноми и др., преку сложени механизми на имунолошка дисрегулација, хронична инфламација и генетски промени во клетките.
Одржувањето на вирусолошкиот симпозиум со наслов „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“ е исклучително важно бидејќи овозможува размена на најнови научни сознанија, искуства и стратегии за рана детекција, следење и контрола на вирусните инфекции, но и нивната употреба во корисни цели за човекот. Воедно, симпозиумот треба да ја зајакне соработката меѓу научниците, здравствените институции и носителите на политики, што е клучно за навремена и ефикасна реакција при идни епидемии и пандемии
Сепак, улогата на вирусите не е само негативна. Тие претставуваат и моќна алатка во биомедицината. Вирусите се користат во развојот на вакцини, како вектори за генска терапија, па дури и како дел од современи терапии за лекување на малигни заболувања (онколитички вируси). Токму оваа двојна природа – како причинители на болести и како потенцијални сојузници во медицината – ја нагласува потребата од континуирано истражување, проучување и разбирање на вирусите, со цел нивно поефикасно контролирање и искористување за доброто на човековото здравје.
Одржувањето на вирусолошкиот симпозиум со наслов „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“ е исклучително важно бидејќи овозможува размена на најнови научни сознанија, искуства и стратегии за рана детекција, следење и контрола на вирусните инфекции, но и нивната употреба во корисни цели за човекот. Воедно, симпозиумот треба да ја зајакне соработката меѓу научниците, здравствените институции и носителите на политики, што е клучно за навремена и ефикасна реакција при идни епидемии и пандемии. На овој начин, директно се придонесува кон заштита на јавното здравје и подобра подготвеност за предизвиците што ги носи иднината.
И секако, како и во други области од нашето живеење, значаен е првиот чекор, а тоа е навремената и точна дијагностика на вирусните инфекции и интерпретација на лабораториските резултати, што е примарна задача на микробиолозите. И токму затоа Здружението на микробиолозите на Македонија го организира овој симпозиум.
Вашето воведно предавање нè става „На крстопатот на времето: старите и новите вируси како предизвик за идната пандемија.“ Кога зборуваме за подготовка за идна пандемија, дали поголемата опасност доаѓа од „старите“ вируси кои ги потценивме и кои сега развиваат нови механизми на отпорност, или од новите вируси?
Проф. д-р Бошевска: Краткиот одговор е: и „старите“ и новите вируси претставуваат сериозна закана, но на различен начин – и токму нивната комбинација ја прави идната пандемија тешко предвидлива.
Од една страна, „старите“ вируси не смееме да ги потцениме. Тоа се вируси кои долго циркулираат во популацијата (како инфлуенца или други респираторни вируси) и постојано еволуираат. Тие развиваат нови генетски варијанти, можат да го избегнат имуниот одговор или да ја намалат ефикасноста на постоечките вакцини и терапии. Дополнително, падот на колективниот имунитет, намалената вакцинација или прекинот или неадекватноста на рутинските здравствени програми за надзор може да доведе до нивно повторно „враќање на сцена“ во посериозна форма.
Од друга страна, новите вируси се најнепредвидливата закана. Тие најчесто потекнуваат од животински резервоари и кога првпат ќе преминат кај луѓето, популацијата нема претходен имунитет. Ова им овозможува брзо ширење и потенцијал за глобална ескалација, како што видовме со COVID-19. Нивната биологија, патогеност и начини на пренос често се непознати во почетокот, што го отежнува раниот одговор.
Заклучокот е дека не станува збор за „или-или“, туку за „и-и“ ризик.
Најголемата опасност произлегува од истовремено постоење на: еволуирачки „стари“ вируси кои повторно стануваат проблем, и нови, зоонозни вируси со пандемиски потенцијал.
Затоа, подготовката за одговор на идни пандемии мора да биде двонасочна:
континуиран надзор и контрола на познатите вируси, заедно со силни системи за рана детекција, брза дијагностика и глобална координација за новите патогени.
Темите на симпозиумот ги опфаќаат старите и новите вируси како предизвик за идната пандемија, приоритизацијата на заразните заболувања во Македонија спроведена според насоките на СЗО, номенклатурата на вирусите, вирусни хепатити, сексуално преносливи вирусни инфекции, вирусни респираторни инфекции, вирусни исипни и хеморагични трески, гастроинтестинални инфекции, вакцинација и превенција на вирусните инфекции, генетскиот код на раскрсницата на генската терапија и имунизацијата
Светската здравствена организација во 2024 г. го објави документот „План за акција за спречување на епидемии“ каде се наоѓа и листа на приоритетни патогени кои можат да предизвикаат епидемии. Во анализата за изготвување на оваа листа се вклучени 1652 патогени од 27 вирусни фамилии (19 РНК и 8 ДНК вируси) и 5 фамилии бактерии, кои се избрани врз база на проценка на факторите: преносливост, инфективност, сериозност и еволутивен потенцијал. Како високоризични се утврдени 1 фамилија на ДНК вируси – Poxviridae, 10 фамилии на РНК вируси – Paramyxoviridae, Orthomixoviridae, Flaviviridae, Filoviridae, Coronaviridae, Hantaviridae, Phenuiviridae, Nairovidiae, Arenaviridae, Togaviridae, 5 фамилии на бактерии – K. pneumoniae, S. enteritica non typhoidal serovars, S. dysenteriae serotype 1, Y. pestis, V. Cholera serogroup O139. Hantavirus, Lassa virus, Nipah virus и Henipavirus се меѓу најниско рангираните патогени во однос на пандемискиот потенцијал. И овој документ ја истакнува потребата од редовно испитување на доказите за да се процени дали фамилиите за кои претходно се сметало дека имаат минимален или никаков ризик би можеле да послужат како потенцијален резервоар за патогенот X – непознат патоген кој би можел да биде причина за вонредна состојба во јавното здравство од меѓународен интерес. Само со интердисциплинарна соработка и континуирана национална и глобална координација може да се намали ризикот од следна пандемија, пред сѐ, со брзата и точна детекција во реално време.
Во моментов Nipah вирусот (NiV) претставува сериозна, локализирана, нова закана од заразна болест со висока стапка на смртност (40 % до 75 %) и без лиценцирани вакцини или третмани. Од почетокот на 2026 година, вирусот кој е идентификуван во 1998 година за време на епидемија кај одгледувачи на свињи во Малезија (со над 100 смртни случаи), повторно се појави во Западен Бенгал, Индија и Бангладеш, предизвикувајќи зголемен надзор низ цела Азија. Моментално Светската здравствена организација (СЗО) го проценува глобалниот ризик како низок, но вирусот се смета за приоритетен патоген за подготвеност за пандемија поради неговата зоонотска природа, движењето меѓу животински видови и трансмисијата на луѓето (природни резервоари се овошните лилјаци Pteropus, а преносот се случува преку преодни домаќини (свињи) или директно преку контаминирана храна/контакт од човек на човек) и ограничениот капацитет за пренесување од човек на човек (преку близок контакт со телесни течности). Имено, во моментов NiV не се шири доволно лесно за да предизвика широко распространета глобална пандемија.
Кои се конкретно темите кои ќе бидат обработени на претстојниот симпозиум?
Проф. д-р Бошевска: Темите се тесно поврзани со сè она што досега го говоревме: старите и новите вируси како предизвик за идната пандемија, приоритизацијата на заразните заболувања во Македонија спроведена според насоките на СЗО, номенклатурата на вирусите, вирусни хепатити, сексуално преносливи вирусни инфекции, вирусни респираторни инфекции, вирусни исипни и хеморагични трески, гастроинтестинални инфекции, вакцинација и превенција на вирусните инфекции, генетскиот код на раскрсницата на генската терапија и имунизацијата. Посебна сесија ќе биде посветена на мултидисциплинарните аспекти како што се инфекциите на одделите за интензивна терапија, коекспресијата на одредени вируси кај лица со карцином, ефектот на КОВИД-19 врз бубрежните заболувања и др.
Посебна сесија е посветена на малите сипаници и предизвиците за одржување на нивната елиминација. Колку сме блиску до критичната точка каде „старите“ болести повторно би можеле да станат наша секојдневна реалност?
Проф. д-р Бошевска: Кога зборуваме за малите сипаници, морбили или measles, важно е да нагласиме дека тие никогаш не исчезнале целосно, туку беа ставени под контрола во Македонија благодарение на високата опфатеност со вакцинација и нашата држава се води како држава со елиминирана/прекината ендемска трансмисија на морбили и рубеола.
Денес, за жал, се наоѓаме опасно блиску до критичната точка. Причината не е промена во самиот вирус, туку падот на колективниот имунитет. За да се одржи елиминацијата на малите сипаници, потребна е опфатеност со вакцинација од најмалку 95 %. Во многу земји, во светот и во регионот, и во некои делови на Македонија ова ниво веќе е нарушено (меѓу 70 % – 80 %).
Последната голема епидемија на мали сипаници во Македонија е регистрирана во периодот 2018 – 2019 година со 1.901 случај и четири смртни случаи кај невакцинирани деца на возраст од 5,5 до 13 месеци.
Мојата порака до колегите е дека денес повеќе од кога било ни е потребен заеднички пристап — вирусите постојано еволуираат, и предизвиците стануваат сѐ покомплексни. Во време кога се соочуваме и со „стари“ и со нови инфективни закани, континуираната едукација и научната љубопитност се од суштинско значење
Тоа значи дека „старите“ болести не само што можат да се вратат, туку веќе покажуваат знаци на повторна појава со епидемиски жаришта, особено во популации со понизок вакцинален опфат. Вирусот на мали сипаници е еден од најзаразните вируси што ги познаваме, и доволно е мало намалување на имунитетот во заедницата за да дојде до брзо ширење. А за потсетување, малите сипаници, воопшто не се „лесно“ заболување. Вирусот може да предизвикува опасни компликации во 40 % од случаите, вклучувајќи пневмонија, енцефалитис, слепило, траен инвалидитет и смрт, особено кај деца под пет години. Долгорочните последици кои, за жал, доцна се забележуваат се: имунолошката амнезија (вирусот ги уништува имунолошките клетки, предизвикувајќи телото да „заборави“ како да се бори против претходно заболените инфекции, што доведува до зголемена подложност на други болести долго по закрепнувањето) и субакутен склерозирачки паненцефалитис (SSPE) – фатална, прогресивна мозочна болест што може да се појави после многу години од примарната инфекција со мали сипаници.
Клучната порака е дека не сме немоќни – ова е целосно превентабилна болест. Но, ако дозволиме континуиран пад на довербата во вакцинацијата како резултат на ширење на дезинформации поврзани со вакцинацијата и пропусти во имунизацијата, ризикуваме враќање на сценарио каде болести за кои мислевме дека се минато повторно стануваат секојдневие.
Со други зборови, не сме на работ на нова закана – туку на работ на враќање на стара, која веќе знаеме како да ја спречиме.
Вирусите не познаваат граници, а присуството на експерти од СЗО и целиот регион на симпозиумот го потврдува тоа. Дали преку податоците од соседите веќе ја гледаме заедничката „балканска мапа“ на вирусни закани?
Проф. д-р Бошевска: Точно. Сѐ појасно ја гледаме таа заедничка „балканска и европска мапа“ на вирусни закани, и таа не е само географска, туку и епидемиолошка и социодемографска. Присуството на експерти од Светската здравствена организација и од регионот ни овозможува да ги поврземе податоците и трендовите во една поширока слика.
Она што го забележуваме е дека земјите од Балканот делат слични предизвици: периодични епидемии на вакцино-превентабилни болести како морбили, сезонска циркулација на респираторни вируси (вклучително и инфлуенца и SARS-CoV-2), но и присуство на прекугранични закани како што се западнонилската треска или ентеровирусни инфекции. Мобилноста на населението, миграциите, туризмот и економската поврзаност придонесуваат вирусите да се шират практично без пречки низ регионот. Постојано говориме дека микроорганизмите не познаваат граници.
Клучната порака е дека не сме немоќни – малите сипаници се целосно превентабилна болест. Но, ако дозволиме континуиран пад на довербата во вакцинацијата како резултат на ширење на дезинформации поврзани со вакцинацијата и пропусти во имунизацијата, ризикуваме враќање на сценарио каде болестите за кои мислевме дека се минато повторно стануваат секојдневие
Она што е особено важно е дека податоците покажуваат синхронизирани обрасци — на пример, падот на опфатот со вакцинација во една земја многу брзо се рефлектира и кај соседите преку зголемен ризик од епидемии. Истовремено, климатските промени и еколошките фактори влијаат врз појавата и ширењето на вектор-преносливите вируси, што повторно има регионална димензија, но и европска. Минатата година Европскиот центар за контрола на болести (ECDC) се изјасни дека големата распространетост и поинтензивниот пренос на вирусни заболувања кои се пренесуваат преку комарци станува новата нормалност за Европа.
Затоа, одговорот на овие закани мора да биде заеднички. „Европската и балканската мапа“ не треба да ја гледаме како проблем, туку како можност за координиран надзор (лабораториски и епидемиолошки), споделување на податоци во реално време и усогласени стратегии за превенција и контрола. Само преку регионална соработка можеме навреме да ги препознаеме ризиците и да спречиме тие да прераснат во поголеми јавноздравствени кризи.
За кого е наменет симпозиумот и дали покрај микробиолозите очекувате и други специјалисти? Која е Вашата порака до колегите и младите научници – зошто е важно да бидат дел од овој стручен собир?
Проф. д-р Бошевска: Симпозиумот е во организација на Здружението на микробиолозите на Македонија, но е замислен како интердисциплинарна платформа и не е наменет исклучиво за микробиолози. Напротив, јавно ги покануваме и очекуваме учество од инфектолози, епидемиолози, имунолози, педијатри, гинеколози, дерматолози, доктори по семејна медицина, интернисти, генетичари, ветеринари, фармацевти, како и експерти од јавното здравје, молекуларна биологија и претставници на Министерството за здравство како носители на здравствените политики. Вирусите не се „ограничени“ на една дисциплина — тие ги поврзуваат клиничката практика, лабораториската дијагностика, јавното здравје и истражувањето. Ваквиот мултидисциплинарен пристап е клучен, бидејќи современите предизвици со вирусните заболувања бараат интегрирана соработка и размена на знаење меѓу различни области.
Особено ни е важно присуството на млади колеги, научници и истражувачи. Ова е можност не само да се слушнат најновите научни сознанија, туку и да се разменат искуства, да се воспостават професионални контакти и да се отворат нови можности за соработка, вклучително и регионални и меѓународни проекти.
Мојата порака до колегите е дека денес повеќе од кога било ни е потребен заеднички пристап — вирусите постојано еволуираат, и предизвиците стануваат сѐ покомплексни. Во време кога се соочуваме и со „стари“ и со нови инфективни закани, континуираната едукација и научната љубопитност се од суштинско значење. А пораката до младите научници: ваквите собири се местото каде што започнува вашата научна видливост. Тука се градат идеи, партнерства и кариера. Токму младите истражувачи се двигатели на иновациите и нивното активно вклучување е инвестиција во иднината на науката и јавното здравје. Инвестирањето во знаење, вмрежување и критичко размислување е клучно, бидејќи токму тие ќе бидат носители на идните одговори на глобалните здравствени предизвици.
