ПИШУВА:
Катерина Шекеровска-Димовска
katerina@pedijatar.mk
Во изминатиот викенд (17 и 18 април), во хотелот „Хилтон“ во Скопје се одржа првиот мултидисциплинарен симпозиум во Македонија посветен исклучиво на вирусите, насловен „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“. „Очекувањата не само што се остварија, туку беа и надминати. Интересот, одзивот и квалитетот на програмата ја потврдија потребата од вакви собири и ни дадоа дополнителен мотив да продолжиме со уште поамбициозни активности во иднина“, вели проф. д-р Голубинка Бошевска, претседателка на Здружението на микробиолозите на Македонија, во интервју за Педијатар.мк, каде што ги сподели впечатоците од организацијата на настанот, како и импресиите на учесниците, кои се едногласни во барањето симпозиумот да стане традиција.
Симпозиумот „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“ заврши успешно. Кои се главните пораки и заклучоци што произлегоа од овој стручен настан?
Проф. д-р Бошевска: Имам голема чест и задоволство во име на Организацискиот одбор на Здружението на микробиолозите на Македонија, а ќе си дозволам да кажам и од име на учесниците (врз база на нивните импресии кои пристигнуваат и денес, два дена по завршување на симпозиумот) дека симпозиумот заврши со голем успех.
Главните пораки и заклучоци од овој симпозиум се:
- Вирусите, како едни од најстарите жители на Земјата, имале и ќе продолжат да имаат значајно влијание врз животот на луѓето, науката и целокупниот развој на медицината и општеството, со својата способност за брза мутација, адаптација и појава на нови варијанти, како и со сѐ почестата појава на нови и непознати за луѓето вируси. Имено, живееме во време кога „старите“ и „новите“ вируси коегзистираат и се надополнуваат како закани, па затоа пристапот мора да биде сеопфатен и континуиран.
- Современиот свет се наоѓа на крстопат помеѓу искуствата од минатите пандемии и неизвесноста од идните глобални здравствени закани.
- Заболувањата предизвикани од вирусите претставуваат огромно глобално, регионално и национално оптоварување, значително придонесувајќи за морталитетот, морбидитетот, долгорочните последици и претставуваат значаен „тригер“ на незаразни болести.
- Особено е важно да се поттикнуваат научните истражувања кои би довеле до подобро разбирање на вирусите, нивната патогеност и епидемиологија, со што ќе се овозможи развој на силни системи за рана детекција, брза дијагностика, зајакнување на системите за надзор, широко применливи медицински контрамерки кои се разновидни и брзо прилагодливи на различни патогени во рамките на исти фамилии на вируси, вклучувајќи ги и новите закани.
- Раната и прецизна детекција во реално време во микробиолошките лаборатории со користење на конвенционални и нови технологии овозможува брза и навремена реакција и делување, независно дали станува збор за третман и грижа на индивидуален пациент или контрола и превенција на инфекциите во популацијата врз база на докази.
- Вакцинацијата останува најмоќната алатка во превенцијата, но бара континуирано градење на довербата кај населението.
- Глобалните иницијативи за здравствена соработка се значајни заеднички напори за постигнување глобална отпорност против епидемии и пандемии.
Високото ниво на енергија, активната вклученост и квалитетните дискусии јасно потврдија дека располагаме со силна, мотивирана и професионално посветена стручна заедница
- Нагласена е потребата од силна интердисциплинарна соработка, поврзување на клиничката практика со лабораториската дијагностика и јавното здравје, и континуирана национална, регионална и глобална координација. Без таа синергија, одговорот на вирусните закани не може да биде доволно брз и ефикасен.
- Вирусите имаат и своја „добра“ страна и голема улога во генетската терапија, имунизацијата и лекувањето на карциномите.
Кои беа највпечатливите моменти на симпозиумот кои фрлаат нова светлина врз вирусологијата во Македонија?
Проф. д-р Бошевска: Највпечатливите моменти на симпозиумот беа токму оние кои покажаа колку динамично се развива вирусологијата во Македонија. Особено сум горда и можам со сигурност да кажам дека резултатите презентирани од сите наши македонски лаборатории на симпозиумот, особено ќе ги истакнам резултатите од Одделението за вирусологија при Институтот за јавно здравје (кое јас успешно го водев), развивани во текот на повеќе од две децении наназад, се споредливи со резултатите од светските лаборатории, точни и прецизни, што е потврдено со меѓународни акредитации на ИЈЗ од 2006 година до 2025. Нашите резултати и капацитети се презентирани не само од македонските експерти, туку и од светски експерти од областа на исипните вирусни трески (measles и rubella) и респираторните заболувања (respiratory syncytial virus, influenza virus и SARS-CoV-2), кои меѓу другите презентирани податоци се осврнаа на споделените македонски податоци со меѓународните здравствени институции, како што е СЗО и високите оценки од минатогодишната акредитација.
Очекувањата не само што се остварија, туку беа и надминати. Интересот, одзивот и квалитетот на програмата ја потврдија потребата од вакви собири и ни дадоа дополнителен мотив да продолжиме со уште поамбициозни активности во иднина. Впрочем, воспоставување на традиција во одржувањето на ваков симпозиум беше и официјално побарано од учесниците на симпозиумот
На сите досегашни епидемии и пандемии предизвикани од вируси (барем во последните 27 години) сме одговориле со современи методи и висококвалитетни реагенси кои овозможувале точна детекција и генетска карактеризација на причинителите, а со тоа и доверба во резултатите од страна на пациентите и клиничарите. Секако, дадени се и препораки за континуирано унапредување на системите за лабораториска детекција и целокупниот систем за следење на заразни болести.
Посебно се издвојуваат презентациите за современите молекуларни и геномски пристапи, кои овозможуваат побрза и попрецизна детекција и следење на променливоста на вирусите во реално време.
Голем впечаток оставија дискусиите за интеграција на имунолошките тестови со молекуларната дијагностика, што овозможува подобро разбирање на текот на инфекциите и имунолошкиот одговор кај пациентите.
Развојот на националниот лабораториски систем е параметар кој директно го одредува развојот на здравствениот систем во една држава!
Многу значајни беа и размената на искуства меѓу клиничарите и лабораториските експерти, особено во контекст на управувањето со актуелни и повторно појавувачки инфекции. Токму таа синергија покажа дека во Македонија постои капацитет и потенцијал за унапредување на вирусолошките истражувања и практиката.
Како што велите, и старите и новите вируси претставуваат сериозна закана, но на различен начин. По завршување на дводневните дискусии и предавања – дали сме подобро подготвени за „новите“ вируси или сè уште нè изненадуваат старите познати патогени?
Проф. д-р Бошевска: Опасноста од стари и нови вируси е еднаква. Не можеме да си дозволиме да се фокусираме само на новите патогени, ниту да ги потцениме веќе познатите патогени.
Во текот на дводневните богати дискусии, јасно е дека денес сме значително подобро подготвени за „новите“ вируси отколку порано – благодарение на напредокот во молекуларната дијагностика, геномското секвенционирање и глобалните системи за надзор. Имаме побрза детекција, подобра размена на податоци и поефикасни стратегии за одговор. И нема сомнение дека болеста X (име дадено на „непознат патоген“) ќе дојде. Никој не може да каже кој вирус и кога ќе се појави, но дека ќе се појави нов вирус, кој во моментов е непознат (Х) и кој може да биде причина за меѓународна вонредна состојба, тоа е сигурно. Сè повеќе човекот навлегува во нови простори за живеење, сè поблиску сме до животните од каде што анималните вируси може да „прескокнат“ на човекот.
Сепак, искуството нè учи дека „старите“ познати патогени сè уште нè изненадуваат – не затоа што не ги познаваме, туку затоа што се менуваат условите: опаѓање на опфатот со вакцинација, антимикробна резистенција, климатски и демографски промени. Токму тие фактори овозможуваат повторна појава и неочекувано ширење на инфекции кои сметавме дека се под контрола.
Малите сипаници (morbilli) се една од најзаразните вирусни инфекции што може да доведе до тешки компликации и смрт. Во периодот 2000–2024 г., вакцинацијата против мали сипаници спречила 59 милиони смртни случаи. Во 2024 г. се проценуваат повеќе од 95.000 смртни случаи од мали сипаници на глобално ниво, главно меѓу невакцинирани или недоволно вакцинирани деца на возраст под 5 години и покрај постоење на достапна, безбедна и ефикасна вакцина. За да се прекине трансмисијата и да се спречат епидемии со морбили, потребен е опфат со вакцините од 95 %.
Овој настан значително придонесе за зајакнување на интердисциплинарната соработка, што е клучно во справувањето со вирусните закани. Вирусите не се само предизвик за микробиолозите. Тие бараат координиран пристап меѓу клиничарите – семејните лекари, педијатрите, инфектолозите, дерматовенеролозите, гинеколозите, епидемиолозите и јавноздравствените експерти
Во услови кога во соседните држави има појава на случаи со мали сипаници, а во нашата држава поради зголемените капацитети за детекција, веќе се детектирани случаи со склерозирачки паненцефалитис (долгорочна, долго време тивка и летална компликација од морбили кај невакцинирани деца и возрасни), загрижува фактот дека опфатот со вакцина во 2025 год. со прва доза бил 62,7 % (најнизок во Куманово со 38,4 %), додека со втора доза е 84,7 %. Ќе потенцирам уште еднаш – ова е целосно превентабилна болест со безбедна, ефикасна и евтина вакцина која се користи околу 60 години и која спасила милиони луѓе.
Постојат и фамилии на вируси кои моментално се смета дека се со низок ризик да предизвикаат идна епидемија или пандемија, но еволутивните промени би можеле да ги трансформираат овие фамилии со низок ризик во големи закани поради генетските промени или промените во животната средина.
Заклучокот е дека подготвеноста не е статична категорија – мора паралелно да инвестираме како во следењето на новите закани, така и во континуираното јакнење на контролата врз веќе познатите патогени. Само таков балансиран пристап ќе обезбеди вистинска биобезбедност и биосигурност.
Инвестирањето во системите за следење и микробиолошките лаборатории не е само медицински неопходно, туку треба да е и стратешки приоритет за земјата. Националната, регионалната и глобалната здравствена безбедност се колективна одговорност што ја делат сите засегнати страни.
Колку овој настан помогна во зајакнувањето на соработката меѓу специјалистите од различни медицински области во справувањето со вирусните закани?
Проф. д-р Бошевска: Овој настан значително придонесе за зајакнување на интердисциплинарната соработка, што е клучнo во справувањето со вирусните закани. Вирусите не се само предизвик за микробиолозите. Тие бараат координиран пристап меѓу клиничарите – семејните лекари, педијатрите, инфектолозите, дерматовенеролозите, гинеколозите, епидемиолозите и јавноздравствените експерти.
Преку развиените дискусии и размената на искуства се отворија конкретни можности за подобра комуникација, усогласување на дијагностичките и терапевтските пристапи, како и заедничко следење на епидемиолошките трендови. Ваквите настани не само што градат професионални мрежи, туку создаваат и заедничко разбирање за ризиците и приоритетите.
Најважно, тие поставуваат основа за побрз и поефикасен одговор во идни кризни ситуации, бидејќи веќе имаме воспоставени контакти, доверба и јасни канали за соработка.
Кои се приоритетите на Здружението на микробиолозите на Македонија во претстојниот период? Каде треба да го насочиме фокусот – кон превенцијата, вакцинацијата или развојот на нови терапии?
Проф. д-р Бошевска: Приоритетите на Здружението на микробиолозите на Македонија во претстојниот период се насочени кон јакнење на целокупниот национален систем – од рана детекција до ефективна превенција и контрола. Тоа вклучува унапредување на лабораториските капацитети, стандардизација на дијагностичките методи и континуирана едукација на кадарот. Развојот на националниот лабораториски систем е параметар кој директно го одредува развојот на здравствениот систем во една држава!!!
Превенцијата, особено преку вакцинацијата, останува најисплатливата и најефикасна стратегија за заштита на јавното здравје. Истовремено, мора да инвестираме во современи дијагностички технологии и развој на нови терапии (на пример, моноклонални антитела, генетски терапии и др.), особено во контекст на појавата на нови патогени и антимикробна резистенција.
Клучно е и зајакнувањето на соработката меѓу институциите, како и подобрување на комуникацијата со јавноста, со цел градење доверба во лабораториските резултати, науката и здравствениот систем. Само со интегриран пристап можеме да одговориме на предизвиците што следуваат.
За крај, едно лично прашање… Кога ќе се навратите на целокупната организација и реализација на овој обемен симпозиум – што Ве прави особено среќни и задоволни? Дали се остварија Вашите очекувања, или можеби ги надминаа почетните предвидувања?
Проф. д-р Бошевска: Организацијата на едукативни настани, вклучително и на симпозиумот „Средбата на старите и нови вируси на раскрсницата на времето“, секогаш е проследена со бројни предизвици кои успешно ги совладавме. Сепак, се работи за прв мултидисциплинарен симпозиум во Македонија посветен само на вирусите.
Она што ме прави особено среќна и задоволна е фактот дека симпозиумот не беше само формален, класичен научен настан, туку вистинска платформа за суштинска размена на знаења, идеи и искуства. Високото ниво на енергија, активната вклученост и квалитетните дискусии јасно потврдија дека располагаме со силна, мотивирана и професионално посветена стручна заедница.
Како особено значаен момент би го издвоила и тоа што еден од учесниците, инспириран од програмата и текот на дискусијата, иницираше дополнителна презентација која не беше првично предвидена, но беше тематски целосно усогласена. Таа беше со голем интерес и одобрување прифатена од присутните, што резултираше со спонтано, но вредно проширување на програмата.
Овој пример најдобро ја отсликува суштината на настанот – дека успеавме да создадеме средина која поттикнува знаење, љубопитност и активна научна размена, обезбедувајќи висококвалитетна континуирана медицинска едукација за колегите кои имаат реална потреба и интерес за неа.
Силно ме радува што успеавме во еден краток временски период да обединиме национални и меѓународни експерти од различни области и генерации, од искусни професионалци до млади истражувачи, што создаде динамична и инспиративна атмосфера.
Можам да кажам дека очекувањата не само што се остварија, туку беа и надминати. Интересот, одзивот и квалитетот на програмата ја потврдија потребата од вакви собири и ни дадоа дополнителен мотив да продолжиме со уште поамбициозни активности во иднина. Впрочем, воспоставување на традиција во одржувањето на ваков симпозиум беше и официјално побарано од учесниците на симпозиумот.
