Во минатото дисциплината често се сведуваше на одземање привилегии поради лошо однесување. Но, денес психолозите и бихевиористите ги охрабруваат родителите наместо тоа да им дозволат на децата да ги искусат природните последици од своите постапки, бидејќи овој пристап се покажал како многу поефикасен во воспитувањето. На пример, ако детето одбива да носи јакна, дозволете му да почувствува студ и веројатно следниот пат нема да се противи. Токму оваа директна поврзаност му помага на детето да ги разбере и да учи од сопствените одлуки.
Зошто класичните казни не се најдобар пристап?
Долгогодишниот мит дека децата подобро соработуваат кога родителите применуваат традиционални методи на дисциплина е побиен и од Американската академија за педијатрија (AAП). Нивните истражувања покажуваат дека ваквите пристапи не само што не се најдобриот начин за воспитување, туку во екстремни случаи можат да бидат и штетни.
Д-р Џејн Нелсен, авторка на серијалот книги „Позитивна дисциплина“, објаснува дека последицата најверојатно ќе има воспитен ефект ако е поврзана со однесувањето, изречена со почит и разумна.
Првиот елемент е поврзаноста, што е спротивно на случајноста. Поврзаната последица директно се однесува на однесувањето. Така, ако детето направи неред, логична последица е да го исчисти, а не да му се забрани користење таблет.
Последиците мора да бидат поврзани со однесувањето
Вториот елемент е почитта, што значи дека примената на последицата не смее да вклучува срамење или понижување.
„Вашето дете веќе се чувствува лошо кога ќе направи нешто погрешно“, вели д-р Нелсен. „Ако додадете коментари од типот ‘Ти реков јас’ или го посрамите, ќе ја намалите можноста за учење, бидејќи наместо на искуството, ќе се фокусира на чувството на вина.“
На пример, ако детето не сакало да облече зимска јакна и му станало студено, немојте дополнително да го критикувате. Донесете му ја јакната и објаснете му зошто е важно да ја носи, без да го посрамувате.
Почитта е поважна од посрамувањето
Третиот елемент е разумноста. Последицата мора да биде задача што детето може да ја изврши според својата возраст и способности и треба да биде пропорционална на неговото однесување. Така му помага да се фокусира на она што го направило, наместо да чувствува лутина кон родителот.
Ако тригодишно дете истури млеко, не треба да се очекува само да го исчисти целиот под. Наместо тоа, исчистете го нередот заедно. Ако одбие, д-р Фран Волфиш, авторка на книгата „Самоуверен родител“, предлага нежно да ја ставите својата рака врз неговата и заедно да ја изведете задачата.
Како да постапите при изливи на бес и пркос?
Ако детето има неконтролиран излив на бес, можете да го држите во скут додека барем дел од нередот не биде исчистен. Кога ќе се смири, пофалете го што успеало да се прибере и продолжете понатаму.
Кај постарите деца почесто се јавува пркос, но важно е да се спротивставите на искушението да се налутите или да попуштите.
Конфликтите може да се намалат ако однапред ја најавите последицата. На пример: „Забележав многу обвивки од мастики низ куќата. Те молам фрлај ги во канта, инаку повеќе нема да купуваме мастики.“
Кога детето треба само да најде решение?
Кога предупредување не е можно, помогнете му на детето само да смисли решение за проблемот.
Можете да кажете: „Сигурно си вознемирен што заборави дека проектот треба да го предадеш утре. Разбирам дека сакаш сега да ти купам материјали, но доцна е и не можам да го направам тоа. Дали сакаш да размислиме што можеш да направиш со работите што ги имаме дома?“
Ефикасна примена на последиците
Не постои само еден правилен начин за примена на природните последици, но постојат стратегии што можат да помогнат.
Една од нив е поврзување на последиците со обврските. Ова е особено корисно кога децата не ги извршуваат домашните задачи, а природната последица (на пример неуредна куќа) не им пречи.
„Кога ќе му кажете на детето: ‘Ако не го средиш алиштата, нема телевизија’, тоа е казна бидејќи врската не е очигледна“, вели Меделин Свифт, авторка на книгата „Дисциплина за живот“.
Наместо закана со „Ако не…“, користете пристап со „Кога… тогаш…“:
„Кога ќе ги средиш алиштата, тогаш можеш да ја гледаш својата серија.“
На овој начин детето учи важен принцип: прво обврските, потоа задоволството.
Привилегиите треба да бидат поврзани со одговорноста
Друга стратегија е привилегиите да се претстават како последица на одговорното однесување.
„Правилото во нашето семејство е сите играчки да бидат собрани до крајот на денот, а секоја што ќе остане расфрлана завршува во отпад“, вели Ејми Кертес, мајка на пет деца.
„Моите деца знаат дека ако не преземат одговорност за своите работи, ја губат привилегијата да ги имаат.“
Истото важи и за нематеријалните привилегии. Ако детето не знае убаво да си игра со браќата и сестрите, ја губи привилегијата да игра со нив. Ако разговара без почит, ја губи привилегијата да биде сослушано.
Наместо да кажете: „Не разговарај така со мене!“, мирно објаснете:
„Со задоволство ќе разговарам со тебе кога ќе можеш да зборуваш со почит. Побарај ме кога ќе бидеш подготвен.“
Понекогаш е доволно само да ја кажете вистината
Родителите често ја забораваат наједноставната стратегија – искреноста.
Ако детето цел ден се однесувало лошо, а потоа праша дали може да добие сладолед, едноставно кажете:
„Знаеш, по денешното однесување навистина не ми се оди по сладолед.“
Пораката е јасна: кога лошо се однесуваме кон некого, не можеме да очекуваме таа личност дополнително да се труди за нас.
На крајот, важно е да имате и резервен план. Ќе има ситуации кога природните последици нема да функционираат – на пример кога детето не се грижи за последицата или кога нејзиното искусување може да повреди некого. Во такви случаи може да помогнат решавање проблеми заедно, пренасочување на вниманието кај помалите деца или семејни состаноци за деца постари од четири години.
Како што вели Меделин Свифт, природните последици се корисна, но не и единствена алатка во воспитувањето:
„Тие се само една алатка во вашата воспитна кутија. На секој градител му е потребен чекан, но му требаат и многу други алатки за да изгради куќа.“
