Треба ли детето да добие пари за петка, одличен успех или успешно завршена учебна година? Иако на прв поглед изгледа како едноставно прашање, тоа со години предизвикува бројни дебати меѓу родителите, наставниците и експертите за детски развој. Додека едни сметаат дека паричните награди можат да бидат одличен поттик за труд и дисциплина, други предупредуваат дека ваквиот пристап може да создаде погрешен однос кон учењето и образованието.
Темата повторно стана актуелна по дискусиите на социјалните мрежи и порталите, каде многу родители отворено признаа дека им плаќаат на децата за добри оценки. Некои даваат неколку евра за секоја петка, други наградуваат одличен успех на крајот на полугодието или учебната година, а поединечни родители нудат и поголеми награди како мобилен телефон, патување или поголем џепарлак ако детето ја поправи оценката или успее да добие заклучена петка.
Родителите кои го поддржуваат ваквиот пристап често го наведуваат истиот аргумент – возрасните добиваат плата за својот труд и работа, па зошто и децата да не бидат наградени за своите обврски? Училиштето, велат тие, исто така бара дисциплина, одговорност и секојдневен труд. Ако детето со месеци учи, пишува домашни задачи и се откажува од слободното време за да постигне добри резултати, сметаат дека е сосема оправдано тоа и да се награди.
Некои родители тврдат и дека финансиските награди се особено корисни кај деца на кои училиштето не им е природно интересно или кои тешко наоѓаат мотивација за учење. Помала парична награда, велат, може да помогне детето да развие работни навики и да научи дека трудот се исплатува.
Но многу експерти предупредуваат дека проблемот настанува кога парите стануваат главната причина поради која детето учи. Во тој случај, фокусот повеќе не е на знаењето, личниот развој или чувството на постигнување, туку исклучиво на наградата што следува по добрата оценка.
Наградите не се нужно лоши
Едукативниот психолог Ерин Морис Милер смета дека наградите сами по себе не се нужно лоши. Според неа, децата преку таков систем можат да научат важна животна лекција – дека понекогаш мора квалитетно да ги извршиме задачите што не ни се забавни или интересни. Таа истакнува и дека наградата не мора секогаш да биде пари, бидејќи подеднакво ефективни можат да бидат пофалба, дополнително време за игра или некое посебно искуство.
Од друга страна, експертката Кети Чен, предупредува дека наградувањето оценки може да испрати погрешна порака. Ако детето почне да верува дека трудот вреди само кога е финансиски награден, може да ја изгуби внатрешната мотивација за учење. Со други зборови, детето повеќе нема да учи затоа што сака да знае нешто или да напредува, туку само поради парите што ги очекува за возврат.
Експертите исто така нагласуваат дека е важно да се разликува трудот од резултатот. Не се сите деца исти и не почнуваат сите од иста позиција. На некого одличната оценка ќе му дојде лесно, додека друго дете за тројка или четворка ќе мора да вложи многу повеќе време, енергија и работа. Токму затоа дел од родителите сметаат дека треба да се наградуваат трудот, упорноста и напредокот, а не само конечниот резултат на тестот или свидетелството.
Многу родители денес се обидуваат да најдат средина меѓу целосната забрана за наградување и редовното плаќање за секоја оценка. Наместо пари, се одлучуваат за симболични награди како заеднички излет, одење во кино, вечера по избор на детето или дополнителни привилегии за време на викендот. На тој начин сакаат да му покажат на детето дека го ценат неговиот труд, но без создавање чувство дека знаењето секогаш мора финансиски да се исплати.
Оценките не се мерило за знаење – но кому му е важно?!
Дел од експертите сметаат дека токму разговорот со децата е најважен. Наместо фокусот да биде исклучиво на оценките, родителите треба да разговараат за тоа што детето научило, што му било тешко и на кој начин може да напредува. Таквиот пристап долгорочно може да помогне во развојот на самодовербата и поздрав однос кон училиштето.
Интересно е што мислењата на родителите често се разликуваат и во зависност од возраста на децата. Додека некои сметаат дека помалите награди се прифатливи кај помалите деца како форма на мотивација, други веруваат дека тинејџерите треба да развијат чувство на лична одговорност без финансиски поттик.
Противниците на плаќањето за оценки предупредуваат и на можните последици. Децата би можеле да почнат да преговараат за сè што прават – од училишните обврски до домашните задачи – очекувајќи паричен надомест за секој вложен труд. Исто така постои опасност послабата оценка кај детето да предизвика чувство на неуспех не само поради училиштето, туку и поради изостанокот на наградата.
Од друга страна, родителите кои го поддржуваат овој систем тврдат дека сè зависи од начинот на кој се поставуваат наградите. Ако детето разбере дека парите се само дополнителен поттик, а не главната причина за учење, сметаат дека финансиската награда не мора да има негативни последици.
Родителите велат:
„Некои деца многу се мачат за тројки, додека други без многу труд добиваат петки. Затоа повеќе би го наградувала трудот и исполнувањето на обврските отколку самите оценки“, вели една читателка.
„Училишните оценки често не покажуваат колку детето навистина се трудело, туку колку се вклопува во одреден начин на учење, па затоа тоа не ми е нешто што треба да се наградува“, коментира друга.
„Му плаќав на синот за читање, но престанав кога почна да избира книги според заработката, а не според тоа што навистина го интересира“, споделува една мајка.
„Надворешните награди можат краткорочно да ги мотивираат децата, но долгорочно често ја намалуваат внатрешната мотивација за учење“, советува една наставничка.
„Со текот на времето децата почнуваат да очекуваат сè поголеми награди за да го почувствуваат истиот успех и задоволство“, забележува еден татко.
