Натпреварувањето е нормален дел од животот и може да биде корисно за развојот на децата. Здравиот натпреварувачки дух ги мотивира да учат, да се трудат и да ги развиваат социјалните вештини.
Но кога притисокот да бидат „најдобри“ станува преголем, натпреварувањето може да премине во стрес, анксиозност и нездрав перфекционизам.
Кога желбата за успех станува проблем?
„Нашиот мозок природно е насочен кон натпреварување“, објаснува психијатарката д-р Кристина Ли.
„Тоа може да биде позитивна мотивација која нè поттикнува да напредуваме. Но кај децата, чиј мозок сè уште се развива, натпреварувачката природа лесно може да премине во самокритика и опсесија со успехот.“
Според неа, проблемот започнува кога самодовербата на детето зависи исклучиво од победа, оценки или споредување со другите.
Тоа може да изгледа вака:
- силен бес поради пораз,
- опсесија со оценки,
- потреба секогаш да биде прво,
- избегнување тешки задачи од страв од неуспех,
- одбивање да проба нешто ново ако не е сигурно дека ќе успее.
Како изгледа нездравото натпреварување кај децата?
Експертите објаснуваат дека децата своите емоции ги покажуваат многу поотворено од возрасните.
Затоа нездравата натпреварувачка природа често се забележува преку:
- фалење,
- омаловажување на другите,
- бурни реакции по пораз,
- навредување,
- одбивање соработка.
Во училиште тоа може да се манифестира како огромен притисок за најдобри оценки, а во спортот – како агресивност, претерано форсирање и губење на радоста во играта.
Во социјалниот живот, децата може да се натпреваруваат околу популарност, облека, телефони или внимание на социјалните мрежи.
Последиците можат да бидат сериозни
Иако малку натпреварување е здраво, преголемиот притисок може да доведе до:
- хроничен стрес,
- анксиозност,
- депресивни чувства,
- проблеми со спиењето,
- емоционално „прегорување“,
- губење интерес за активности што детето порано ги сакало.
Американската академија за педијатрија наведува дека дури 70% од децата престануваат со организиран спорт до 13-годишна возраст токму поради притисок и нездраво натпреварување.
Знаци дека детето е премногу натпреварувачки настроено
Експертите предупредуваат на неколку важни сигнали:
- постојано се споредува со другите;
- се плаши од неуспех;
- избегнува нови предизвици;
- тешко прифаќа пораз;
- има силни испади на лутина кога губи;
- често зборува негативно за себе;
- не сака тимска работа;
- се фали или ги омаловажува врсниците;
- има чувство дека никогаш не е „доволно добро“.
Каква улога имаат социјалните мрежи?
Социјалните мрежи дополнително го засилуваат чувството на натпреварување, особено кај тинејџерите.
„Децата постојано се споредуваат со туѓите ‘совршени’ животи“, објаснуваат експертите.
Лајковите, следбениците и коментарите создаваат притисок детето постојано да изгледа успешно, среќно и популарно.
Тоа може да доведе до:
- чувство на неадекватност,
- страв дека нешто пропушта (FOMO),
- анксиозност,
- пад на самодовербата.
Како родителите можат да поттикнат здрав однос кон натпреварувањето?
Експертите велат дека клучот е во рамнотежата.
Фокусирајте се на трудот, не само на победата
Наместо: „Победи ли?“, обидете се со: „Се гордеам колку се потруди.“
Децата што се пофалени за трудот полесно се справуваат со разочарувања и развиваат поголема емоционална отпорност.
Учете го дека успехот не значи само победа
Важно е детето да разбере дека успех може да биде:
- да се обиде,
- да биде добар соиграч,
- да помогне некому,
- да научи нешто ново,
- да продолжи и по неуспех.
Поттикнувајте различни активности
Експертите советуваат децата да не се насочуваат прерано само кон една активност или спорт.
Комбинацијата од натпреварувачки и ненатпреварувачки активности помага да се зачува радоста и љубопитноста.
Не заборавајте: Целта треба да биде забавата
„Децата почнуваат да спортуваат и да учествуваат во активности затоа што им е забавно“, потсетуваат експертите.
Затоа е важно родителите постојано да ги потсетуваат дека:
не мора секогаш да победуваат за да бидат вредни, успешни и доволно добри.
